Ο ΧΩΡΟΣ ΤΟΥ MAGRITTE

Ο Μαγκρίτ μας μαθαίνει να διδάσκουμε γεωγραφία


Ο δάσκαλος --ο κάθε δάσκαλος-- μα πιο πολύ όποιος διδάσκει γεωγραφία, έχει κάθε συμφέρον να γνωρίσει το έργο του βέλγου ζωγράφου Ρενέ Μαγκρίτ (Renι Magritte, 1898-1967). 'Οπως ο κάθε ομότεχνός του, έτσι και ο Μαγκρίτ είχε φυσικά κοινό πεδίο δράσης με εκείνο των γεωγράφων.

Παρατηρώντας τους τόπους και τους ανθρώπους αναπαράστησε ένα σύμπαν, αφήνοντας ένα ογκώδες έργο τοπο-γραφίας και ανθρωπο-γραφίας. Σπεύδουμε βέβαια να πούμε ότι εκείνο που χαρακτηρίζει το έργο του είναι η προκλητική πραγματο-γραφική διάσταση που χαρακτηρίζει τις εικόνες του. Αυτός μάλιστα ο αντικειμενο-κεντρισμός του έργου του Μαγκρίτ είναι εκείνος ακριβώς που μας διδάσκει να βλέπουμε και να απογράφουμε --όσοι είμαστε γεωγράφοι-- τους τόπους και τους ανθρώπους μέσα από τη σύνθεση που προτείνουν οι πίνακές του. Και μάλιστα να αναρωτιόμαστε, αυτοκρινόμενοι, μήπως υποπίπτουμε στα σφάλματα --θα λέγαμε-- που εκείνος, σαν να ήταν καθηγητής διδακτικής, προβάλλει προς αποφυγήν!

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
L'entrιe en scene (Η είσοδος στη σκηνή), 35cmx24cm, 1961,
που δίνει μια καλή ιδέα του ύφους του Μαγκρίτ

Μια άλλη διάσταση, για την οποία θα γίνει λόγος πιο κάτω, είναι και η ονοματοθεσία ή η εργωνυμία που πρότεινε ο Μαγκρίτ.

Έτσι, ερχόμενοι σε επαφή με το έργο του, είναι σαν να ταξιδεύουμε στα ξένα.

Βρισκόμαστε με μιας στο κέντρο καινούριων τόπων. Ανθρώπων που δεν γνωρίζουμε. Πραγμάτων που δεν θα προσέχαμε. Και λέξεων που δεν θα περιμέναμε να ακούσουμε ή να διαβάσουμε.

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
L'attentat (Η απόπειρα), 70cmx100cm,
και μερικές από τις χωρικές προσεγγίσεις του Μαγκρίτ

Ο Μαγκρίτ είναι υπερρεαλιστής. Υπηρετεί ένα γνήσιο ψυχικό αυτοματισμό που εκφράζει τη λειτουργία της σκέψης χωρίς λογικές και αισθητικές παρεμβολές. Σπάει έτσι κάθε συμβατική συνέχεια στο χώρο, το χρόνο και τη δράση. Ανασυνθέτει την πραγματικότητα και προτείνει μια άλλη λογική και μια διαφορετική αισθητική. Ας δούμε.

  • Ένας πέτρινος πύργος χτισμένος στο χείλος κάποιου απότομου βράχου,


  • ένα μισάνοιχτο παράθυρο χωρίς κουρτίνες που αφήνει το γαλανό ουρανό να κυριαρχεί,


  • μια ήρεμη θαλασσογραφία που περιέχει και μέρος του περιβάλλοντος του πίνακα,


  • μια "σύνθεση" με μια πρόσοψη, ένα δάσος και τον ουρανό,


  • και τέλος, η σχεδόν φωτογραφική απεικόνιση μιας ξύλινης πίπας,

δεν αποτελούν ούτε πρωτότυπες αλλά ούτε και εξεζητημένες επιλογές ενός ζωγράφου του αιώνα μας. Μπορούν να εξασφαλίσουν άμεσα τη συναίνεσή μας ως θεατών. Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν ξέρουμε ότι το συνολικό έργο του Μαγκρίτ περιλαμβάνει περισσότερους από χίλιους πίνακες.

Για το λόγο αυτό, η ίδια η έκταση του θεματολογίου και των παραλλαγών --εκ των πραγμάτων εξαιρετικά μεγάλη-- δικαιολογεί κάποιες οριακές αναζητήσεις. Εξάλλου ποιος μπορεί να βάλει σε καλούπι τα ερεθίσματα της έμπνευσης και τους μηχανισμούς της;

Γρήγορα όμως σαν θεατές και θαυμαστές των προηγουμένων πινάκων φτάνουμε σε κάποια όρια ως προς την άμεση πρόσληψη και αποδοχή των εικόνων και των θεμάτων. Αντιλαμβανόμαστε ότι έχουμε απέναντί μας μια μη συμβατική τεχνική απεικόνισης και γι’αυτό θα πρέπει να υιοθετήσουμε μια άλλη αισθητική και λογική προσέγγιση για να χαρούμε την προσφορά του καλλιτέχνη:

Τα εικονιζόμενα θέματα, λοιπόν, μολονότι αποτελούν μέρος ενός και του αυτού πίνακα κάθε φορά, φαίνεται ότι αυτονομούνται. Αλλάζουν κλίμακες, μεταφέρονται σε άλλα περιβάλλοντα, επιλέγουν νέα συμφραζόμενα. Με ένα λόγο, τα θέματα αρθρώνονται και συναρθρώνονται από μόνα τους σύμφωνα με μια ιδιαίτερη εικαστική φιλοσοφία του παράδοξου. Για να περάσουν έτσι στο χώρο του ανεικονικού, που μολονότι σοκαριστικά αφηρημένο στο σύνολό του, είναι απόλυτα συγκεκριμένο στις λεπτομέρειές του.

Ας σταθούμε για λίγο στον τελευταίο πίνακα.

Πρόκειται για έκρηξη παραδοξότητας ή μάλλον για κήρυγμα ορθολογισμού και ορθοφροσύνης μέσα από το έργο ενός υπερρεαλιστή; Με την υπόμνηση πως η εικονιζόμενη πίπα δεν είναι μια πίπα, ο Μαγκρίτ μας διδάσκει πως μια απεικόνιση, μια εικόνα, το ίδιο βέβαια και ένας χάρτης (θα λέγαμε), δεν μπορεί ποτέ να ταυτίζεται με το αντικείμενο αυτό καθ’εαυτό. Οι εικόνες προδίδουν! Και γι’αυτό --γνωρίζοντας την «προδοσία των εικόνων»-- είναι υπερβολικό να επιγράφουμε τους πίνακες χρησιμοποιώντας τα ονόματα των οντοτήτων που αυτοί αναπαριστούν.

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
Le grand style (Το μεγάλο στυλ) , 80cmx60cm, λεπτομέρεια,
για τον οποίο γίνεται λόγος πιο κάτω στο κείμενο

Τι αναπαριστά, αλήθεια, το φυτό που έχει μόλις καρποφορήσει και μας δίνει για φρούτο την υδρόγειο; Και πως πρέπει να ονομαστεί; Προδοτική όπως όλες οι εικόνες, κι η εικόνα αυτή, με την ανταύγεια στο αριστερό κεντρικό τμήμα της, προδίδει ακόμα και το ζωγράφο: Αυτός δεν είχε -φυσικά...- για μοντέλο του την ίδια τη γη, αλλά μάλλον(!) ένα ομοίωμά της, πάνω στο οποίο απαθανατίστηκε και το φωτιστικό σώμα από το ατελιέ. Είναι σύμπτωση ή καλλιτεχνική επιλογή το γεγονός ότι πάνω στον globe terrestre αντικαθρεφτίζεται ο globe d’un luminaire ; Πάντως ο Μαγκρίτ υπενθυμίζοντάς μας ακόμα μια φορά πως οι εικόνες είναι ομοιώματα εικόνων και όχι πρωτοτύπων, επιγράφει τον πίνακά του «το μεγάλο στυλ».

Καμιά απεικόνιση δεν είναι το αντικείμενο. Και γι’αυτό δεν είναι παράδοξο αν το είδωλο συνυπάρξει στο χώρο με κάποιες ετερόκλιτες παραστάσεις, ή αν συμπορευτεί στο χρόνο με εικόνες του παρελθόντος του ή αν, τέλος, δράσει και συνεργαστεί με σημεία και προσομοιώσεις μέσα από το πνεύμα και το βλέμμα του καλλιτέχνη.

Μια τέτοια παρομοίωση ή προσομοίωση φαίνεται πως συμβαίνει με την σχεδόν τέλεια τριγωνική προοπτική ενός δρόμου και την φαινόμενη τριγωνική απεικόνιση της κωνικής κορυφής ενός πύργου.

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
La promenade d'Euclide (Ο περίπατος του Ευκλείδη),
για τον οποίο γίνεται λόγος στο κείμενο

Και οι δυο παρόμοιες μορφές φθάνουν στον οφθαλμό του παρατηρητή σαν παρόμοια ισοσκελή τρίγωνα. Η όραση από μόνη της δεν είναι αρκετή να μας πληροφορήσει για την ουσία του κάθε τριγωνικού ειδώλου! Είναι βέβαιο κι εδώ πως οι εικόνες προδίδουν. Και μάλιστα ο ίδιος ο ζωγράφος αναλαμβάνει με κάθε διακριτικότητα (και ειρωνεία, είναι γεγονός) να αναπαραστήσει, μπροστά στο παράθυρο, αυτή την προδοσία για να μας καταστήσει προσεκτικούς... Αυτό που θα ήταν περίπατος για τον Ευκλείδη είναι ζήτημα ακανθώδες για τους κοινούς θνητούς. Σ'αυτό το πλαίσιο είναι απαραίτητο για το δάσκαλο να βρει τον τρόπο να αναπαραστήσει όσο μπορεί πειστικότερα, το τριγωνικό σχήμα, την κωνική επιφάνεια, την αρχιτεκτονική προοπτική, όχι μόνο -ίσως- με την βοήθεια ενός ταπεινού μαυροπίνακα.

Μια ακόμα φορά βρισκόμαστε, μαζί με το Μαγκρίτ, αντιμέτωποι με τη σχετικότητα των σχημάτων και την ανακρίβεια των αισθημάτων. Είναι εδώ ενδιαφέρον να επισημάνουμε τον παιγνιώδη τρόπο με τον οποίο η συγκεκριμένη ως προς την τεχνική της και τις λεπτομέρειές της ζωγραφική του Μαγκρίτ καθιστά αφηρημένη την ουσία μερικών πραγμάτων. Θα’λεγε κανείς ότι το συμπαγές, το συνεχές και το αντικειμενικό χάνουν την αξία τους!

Τι σημασία λοιπόν θα είχε να τηρήσουμε τις συνέχειες του χώρου και να μην τις ανασυνθέσουμε, παραθέτοντας δίπλα-δίπλα θαλασσινό τοπίο και τοπιογραφία;

Τι θα κερδίζαμε με το να σεβαστούμε τις συνέχειες του χρόνου και να μη τις αναδιαρθρώσουμε έχοντας για μοντέλο το αυγό και για εικόνα του το πουλί που θα ξεπεταχτεί από αυτό;

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
Clairvoyance (Διορατικότητα), 1936,
για τον οποίο γίνεται λόγος στο κείμενο

(Και αν ο δημιουργός -- ο καλλιτέχνης δηλαδή-- επωφελείται από κάποιες ποιητικές άδειες ώστε να δράσει με διορατικότητα, γιατί να μην υποθέσουμε ότι και ο Δημιουργός της Γης ακολούθησε ανάλογο δρόμο στις γήινες επεμβάσεις του;)...

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
Le domaine d'Arnheim (Η περιοχή του 'Αρνχαϊμ) ,
για τον οποίο γίνεται λόγος στο κείμενο

Πόσο πιο σημαντικό θα ήταν το αποτέλεσμα με το να αποδεχτούμε τις συνέχειες της δράσης στην καλλιτεχνική δημιουργία αντί να τις περιφρονήσουμε αναγράφοντας στο ζωγραφικό πίνακα τις λέξεις «χωριό στον ορίζοντα» και να μην παραστήσουμε το ίδιο το χωριό; Πρόκειται, προφανώς, για μια ειρωνική αναγωγή ανάλογη μ'εκείνη που γίνεται στη γεωγραφική διδασκαλία, όπου τόποι και άνθρωποι ανάγονται σε ονόματα ...

Οι απαντήσεις στα πιο πάνω ερωτήματα έχουν ήδη δοθεί και βρίσκονται στο έργο του βέλγου καλλιτέχνη. Με το τρόπο αυτό ούτε αντικείμενο ούτε αναλογίες γίνονται σεβαστά από το σουρεαλιστή ζωγράφο. Θα λέγαμε ότι η γεωγραφική λογική που βασίζεται στην αναγνώριση, τη καταγραφή και την αποδοχή της χωρικής συνέχειας βρίσκεται τραυματισμένη μέσα στο έργο του Μαγκρίτ.

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
Eloge de la dialectique (Εγκώμιο της διαλεκτικής),
για τον οποίο γίνεται λόγος στο κείμενο

Ταυτόχρονα, στο έργο του Μαγκρίτ βρισκόμαστε μάρτυρες μιας τοπογραφίας που διασπάται ή που ανασυντίθεται. Δηλαδή, εισερχόμαστε σ’ένα χώρο που είναι εφοδιασμένος με κάποιες ιδιαίτερες τοπολογικές ιδιότητες.

  • Το μέσα και το έξω,
  • το κοντά και το μακριά,
  • το αντικείμενο και το υποκείμενο,

συγχέονται και δίνουν το ένα τη θέση του στο άλλο.

Στην πραγματικότητα, η αδυναμία να διακρίνομε το «ένα» από το «άλλο», αυτή η σχετικοποίηση του «ορθού» ως προς το «αντίστροφο», του «ναι» ως προς το «όχι», αποδομούν αυτό που νομίζαμε, τουλάχιστον στη διδασκαλία της γεωγραφίας, οικείο, δικό μας, προσιτό.

Ο δάσκαλος της γεωγραφίας μαζί με κάθε άλλο θεατή του έργου του Μαγκρίτ, βλέπει πόσο κοντά βρίσκονται ή μπορούν να βρεθούν, στο ανθρώπινο μυαλό, έννοιες που γι'αυτόν αποτελούσαν ανυπέρβλητα και ευδιάκριτα όρια αναφοράς και που πάνω τους βασίζει τη στοιχειώδη γεωγραφική του διδακτική.

Στίξτε εδώ για να δείτε τον πίνακα
Les charmes du paysage (Οι χάρες του τοπίου),
για τον οποίο γίνεται λόγος στο κείμενο

Ακόμα περισσότερο, η υποκατάσταση συμβαίνει και σε ένα άλλο επίπεδο, που για το Μαγκρίτ αποτελεί χώρο έκφρασης της ζωγραφικής. Το αντικείμενο αναπαρίσταται, όπως είπαμε, από το όνομα. Σε μια περαιτέρω επέκταση των ορίων της, η ζωγραφική του σουρεαλιστή Μαγκρίτ, μέσα από το εικονιζόμενο άδειο κάδρο-σύμβολο που φέρει το όνομα «ΤΟΠΙΟ» μηδενίζει το πραγματικό περιεχόμενο. Το συνολικό έργο, που περιλαμβάνει και ένα τουφέκι, τιτλοφορείται ειρωνικά «Οι χάρες του τοπίου» (Les charmes du paysage).

Πραγματικά μαθήματα απεικόνισης και αποδόμησης του χώρου, για τον κάθε δάσκαλο γεωγραφίας.

[GEANDER'S HOME PAGE] |
[ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ] | [ΕΙΔΟΣ ΘΕΜΑΤΩΝ] | [ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ] | [ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ]

© Copyright 1999 Ioannis Rentzos All rights reserved.


Geander's pages are hosted by GeoCities Get your own Free Home Page