Γεωγραφία_Β'_Γυμνασίου Γεωγραφία_Β'_Γυμνασίου Γεωγραφία_Β'_Γυμνασίου

ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ
ΤΗΣ Β' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΚΟΥΤΣΟΥΚΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ - ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΠΟΥΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΑ


 

  • Εισαγωγή
  • Στα πλαίσια του μαθήματος Διδακτική και Εκπαίδευση της Γεωγραφίας, εκπονείται εργασία με θέμα την κριτική του βιβλίου Γεωγραφίας της Β` Γυμνασίου. Το βιβλίο αυτό εξετάζει τον χώρο της Ευρώπης ενώ ασχολείται επίσης και με την γεωγραφία της Ελλάδος.

    Η ύλη του βιβλίου διακρίνεται σε τέσσερις ενότητες η κάθε μια από τις οποίες ασχολείται με την περιγραφή χαρτών, την ανθρωπογεωγραφία της Ευρώπης, το φυσικό περιβάλλον και τέλος με τις οικονομικές δραστηριότητες. `Oσον αφορά τα υποκεφάλαια των ενοτήτων, πολλές φορές δεν βασίζεται σε μια συγκεκριμένη λογική σειρά. Για παράδειγμα στην τρίτη ενότητα στα μαθήματα 22 και 26 οι επιλογή των χωρών έχει γίνει βάση των διαφορών στα φυσικά χαρακτηριστικά τους.

    Αξιοσημείωτη είναι και η παρουσία των βασικών χαρακτηριστικών των χωρών της Ευρώπης, καθώς επίσης και το γλωσσάριο που παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου και συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση βασικών γεωγραφικών εννοιών.

    Το βιβλίο της Β` Γυμνασίου αποτελεί μια αξιόλογη προσπάθεια του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου να βελτιώσει το εγχειρίδιο της συγκεκριμένης τάξης. Αυτό φαίνεται από την ανανέωση των χαρτών, τη συμπλήρωση φωτογραφιών, πινάκων και γενικά τη βελτίωση της εικονογράφησης.

    Σημαντικά βήματα έχουν γίνει προς την διατύπωση των κειμένων ώστε να γίνουν πιο κατανοητά στους μαθητές.

    Επειδή, προφανώς, η κριτική ολόκληρου του βιβλίου ήταν ανέφικτη, επελέγησαν τυχαία υποκεφάλαια από κάθε ενότητα ώστε να έχουμε μια δειγματοληπτική μεν αλλά συνολική, συνοπτική και αντικειμενική εικόνα του σχολικού βιβλίου.

    Μάθημα 5, σελίδα 22, “ Μελέτη της Ευρώπης με την βοήθεια των χαρτών”

    Η θέση της Ευρώπης

    Από την αρχή του κεφαλαίου αυτού γίνεται αντιληπτό ότι τα κριτήρια που χρησιμοποιούν οι συγγραφείς για τον ορισμό του Νέου και του Παλιού Κόσμου είναι εντελώς διαφορετικά. Αναλυτικότερα, ο Παλιός Κόσμος είναι αυτός όπου υπήρξαν οι παλιότεροι γνωστοί πολιτισμοί και ο νέος αυτό που ανακαλύφθηκε αργότερα από τους κατοίκους του Παλιού. Αυτό όμως γνωρίζουμε ότι δεν ισχύει απόλυτα αφού και οι ο Νέος Κόσμος έχει επιδείξει αξιόλογους πολιτισμούς όπως αυτούς των Αζτέκων, των Μάγια, των Ολμέκων ή και των λαών του Ειρηνικού Ωκεανού κτλ.

    Παρακάτω σωστά αναφέρεται στις έννοιες του Γεωγραφικού Πλάτους και του Γεωγραφικού Μήκους αλλά υπάρχει μια σχετική ασάφεια όταν αναφέρεται στα χαρακτηριστικά του κλίματος της Ευρωπαϊκής ηπείρου. Εκεί μιλάει για κάποια πλεονεκτήματα κλιματικά σε σχέση με άλλες ηπείρους και τον τρόπο που αυτά συνέβαλαν στην εξέλιξη της. 'Ομως δεν κατανοούν οι συγγραφείς ότι με τον τρόπο αυτό εξαιρούν τις περιοχές της Βορείου Ευρώπης (Β. Σουηδία και Β. Ρωσία). `Eτσι, δικαιολογώντας την ανάπτυξη της Ευρώπης ως αποτέλεσμα του κλίματος της, εισάγεται μια μορφή της θεωρίας του περιβαλλοντικού ντετερμινισμού που γνωρίζουμε ότι δεν ισχύει.

    `E'Επειτα, δεν γίνεται -νομίζουμε- αντιληπτός από τους μαθητές ο τρόπος με τον οποίο το βιβλίο παρουσιάζει τις γεωφυσικές διαστάσεις της Ευρώπης και ο τρόπος με τον οποίο αυτές καθορίζουν το κλίμα ολόκληρης της ηπείρου.

    Η θέση της Ελλάδας

    Εδώ οι συγγραφείς ασχολούνται με την θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό χώρο και καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η γεωγραφική αυτή απομόνωση της σχετίζεται με την απομόνωση της από τους πλωτούς και οδικούς δρόμους και δίκτυα της υπόλοιπης Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Ενστάσεις υπάρχουν για το κατά πόσο η απομόνωση οφείλεται στην μη εγγύτητα στα δίκτυα αυτά.

    Παρακάτω τα νοήματα της δεύτερης παραγράφου είναι κατανοητά και απτά, αφού γίνεται μια λεπτομερή παρουσίαση και ανάλυση της γεωγραφικής θέσης των Βαλκανίων στην Ευρώπη και στον ευρύτερο χώρο της Μεσογείου και της Νότιας Ευρώπης.

    Αργότερα έχουμε παρουσίαση της θέσης της Ελλάδας στην Μεσόγειο και στο κλίμα των Βαλκανίων (μεσογειακό και ηπειρωτικό). Προβάλλεται επίσης και η σημαντική γεωστρατηγική θέση της Ελλάδος στο σταυροδρόμι των τριών ηπείρων και η σπουδαιότητα της χώρας μας στον χώρο αυτό. Η γεωγραφική αυτή θέση άλλωστε την ανέδειξε και την βοήθησε να καλλιεργήσει έναν τόσο μεγάλο πολιτισμό όσο ο ελληνικός. Δεν αναφέρει όμως πως το σταυροδρόμι αυτό επηρέασε με τους δρόμους του και τις διαδρομές του τον ελληνικό πολιτισμό, ο οποίος παρουσιάζεται αλώβητος από εξωτερικές επιρροές.

    Οι θάλασσες, οι ακτές και το εσωτερικό της Ευρώπης

    Εδώ εμφανίζεται μια νέα και πρωτοποριακή, ίσως, μέθοδος χωρισμού της Ευρωπαϊκής ηπείρου, με την μέθοδο της “νοητής γραμμής”, η οποία χωρίζει την Ευρώπη σε Ανατολική και Δυτική. Θα μπορούσε, ωστόσο, κάλλιστα να χρησιμοποιηθεί ο κλασσικός διαχωρισμός της με την διάκριση των περιοχών της ηπείρου, σε βόρειες, νότιες, ανατολικές, κεντρικές και δυτικές ευρωπαϊκές περιοχές.

    Συνεχίζοντας με την διάκριση αυτή οι συγγραφείς κάνουν κάποιες αυθαιρεσίες, όπως η κατάταξη της Σκανδιναβικής χερσονήσου στο Δυτικό τμήμα ενώ σύμφωνα με τον διαχωρισμό που έχουν κάνει παραπάνω ανήκει στο Ανατολικό. Το δυτικό τμήμα παρουσιάζεται πιο αναλυτικά και δεν γίνεται αναφορά στα ίδια χαρακτηριστικά και στα δύο τμήματα. Δηλαδή, στο δυτικό τμήμα έχουμε πλωτούς ποταμούς (Ρήνος, Τάμεσης) ενώ για το ανατολικό δεν γίνεται καμία αναφορά, ενώ γνωρίζουμε ότι ο Δούναβης, για παράδειγμα, είναι πλωτός.

    Τέλος, με πολύ καλό τρόπο παρουσιάζεται η γεωλογική ιστορία της Ευρώπης και η σχέση με την σημερινή μορφή του ευρωπαϊκού ανάγλυφου.

    Οι εικόνες που βρίσκονται στο συγκεκριμένο μάθημα μάλλον είναι άσχετες με το περιεχόμενο του μαθήματος. Οι δραστηριότητες είναι στο πνεύμα του μαθήματος αλλά μάλλον θα έπρεπε να είναι πιο ουσιαστικές και περιεκτικές.

    Μάθημα 6, σελίδα 27, “Οι φυσιογραφικές περιοχές της Ευρώπης”

    Το μάθημα 6 της πρώτης ενότητας, η οποία ασχολείται με τους χάρτες, εξετάζει τις φυσιογραφικές περιοχές της Ευρώπης. `Ηδη από τον τίτλο του μαθήματος, ο μαθητής εισάγεται σε μια καινούργια έννοια της γεωγραφίας, τη φυσιογραφία. Θετικό το γεγονός της επιλογής χρήσης της συγκεκριμένης λέξης γιατί ο μαθητής εμπλουτίζει το γεωγραφικό του λεξιλόγιο και τις γνώσεις του.

    Η πρώτη παράγραφος ξεκινά με τη διαπίστωση πως η Ευρώπη παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία φυσικών τοπίων, αν και έχει όμως μικρή έκταση. Η συσχέτιση της έκτασης με την ποικιλία των φυσικών τοπίων δίνει την εντύπωση πως σε μικρή επιφάνεια δεν μπορούμε να συναντήσουμε διάφορα είδη φυσικών τοπίων. Κάτι τέτοιο όμως δεν συμβαίνει καθώς η πραγματικότητα το διαψεύδει. Σε ένα δάσος, για παράδειγμα, μπορούμε να συναντήσουμε διάφορα είδη δενδροκάλυψης τα οποία διαμορφώνουν διαφορετικά και εξέχοντα τοπία. `Αλλωστε η μεγάλη έκταση δεν εξασφαλίζει απαραίτητα και μεγάλη ποικιλία τοπίων. Επίσης, δεν διευκρινίζεται η έννοια της μικρής έκτασης. Συγκριτικά με τι έχει η Ευρώπη μικρή έκταση; Σε σύγκριση γενικά με τις άλλες ηπείρους; Συνεχίζοντας στην ίδια παράγραφο διαπιστώνουμε ότι οι φυσιογραφικές περιοχές διαμορφώνουν ή όπως χαρακτηριστικά γράφουν οι συγγραφείς, “επηρεάζουν ανάλογα τις ανθρώπινες δραστηριότητες”. Εύκολα διαπιστώνει κανείς τον περιβαλλοντικό ντετερμινισμό που περιέχει μια διατύπωση όπως η προηγούμενη.

    Στη συνέχεια, οι συγγραφείς του βιβλίου διακρίνουν φυσιογραφικές περιοχές της Ευρώπης που έχουν όμοια χαρακτηριστικά. Η διάκριση όμως που κάνουν δεν είναι και η πιο επιτυχημένη. Ξεκινούν με την περιγραφή της Αλπικής Ευρώπης, δηλαδή με την περιγραφή περιοχής και συνεχίζουν με τα Κεντρικά Υψίπεδα δηλαδή με την περιγραφή ενός συγκεκριμένου φυσικού χαρακτηριστικού. Προτιμότερο θα ήταν να ξεκινά η διάκριση με το χαρακτηρισμό Μεγάλες Ευρωπαϊκές Οροσειρές γιατί με αυτόν τον τρόπο θα υπήρχε ομαλό πέρασμα στην επόμενη κατηγορία τα Κεντρικά Υψίπεδα.

    Στην περιγραφή της Αλπικής Ευρώπης αλλά και των Κεντρικών Υψιπέδων συναντούμε για άλλη μια φορά έναν άκρατο περιβαλλοντικό ντετερμινισμό. Η ανάπτυξη μεγάλων πολιτισμών όπως της κλασικής Ελλάδας και της Ρώμης αποδίδονται στο ευνοϊκό κλίμα! Εδώ να επισημάνουμε ότι υποβόσκει και μια προγονοπληξία και αρχαιολατρία καθώς η ανάπτυξη διατυπώνεται ως “η πρώτη περιοχή που ανέδειξε μεγάλους πολιτισμούς”. Συνεχίζοντας με τον περιβαλλοντικό ντετερμινισμό οι συγγραφείς αποθέτουν τα μεγάλα οικονομικά προβλήματα και το ελλιπές συγκοινωνιακό δίκτυο της νότιας Ευρώπης στην έλλειψη μεγάλων πεδινών εκτάσεων και στην ύπαρξη μεγάλων οροσειρών.

    Μια άλλη φυσιογραφική διάκριση είναι η Βορειοευρωπαϊκή πεδιάδα. Οι συγγραφείς φαίνονται μάλλον αναποφάσιστοι τόσο για τα όρια έκτασης της πεδιάδας όσο και για την ονομασία της καθώς στα βορειοδυτικά της Ευρώπης την ονομάζουν Βορειοευρωπαϊκή πεδιάδα και στα ανατολικά της Ευρώπης μεγάλη Ρωσική πεδιάδα. Αναμφίβολα όποιος διαβάζει την παράγραφο δεν είναι σε θέση να κατανοήσει αν θεωρεί την πεδιάδα ως “απέραντη πεδινή έκταση” ή ως “χώρο που διαιρείται σε δύο μεγάλα τμήματα”. Και στην περιγραφή αυτή υπάρχει έντονη η παρουσία του περιβαλλοντικού ντετερμινισμού. “Η μορφή του εδάφους και τα ποτάμια διευκολύνουν τις συγκοινωνίες, και έτσι, η βόρεια Ευρώπη έγινε επί αιώνες ο χώρος συνάντησης και σύγκρουσης πολλών λαών που αναζητούσαν καλύτερες συνθήκες ζωής”. Μια διατύπωση όπως η προηγούμενη

    Τελειώνοντας με την κριτική του μαθήματος 6, “εντυπωσιαζόμαστε” από τον συνεχιζόμενο και φανερό περιβαλλοντικό ντετερμινισμό των συγγραφέων. Αυτή τη φορά παραθέτουν περιοχές, όπως είναι η Σκωτία, η Ουαλλία, κτλ., οι οποίες αναγκάστηκαν να αναπτύξουν άλλες μορφές οικονομικής δραστηριότητας εξαιτίας του κλίματος και του άγονου εδάφους.

    Οι δραστηριότητες που υπάρχουν στο τέλος του μαθήματος είναι αρκετά καλές καθώς παροτρύνουν τον μαθητή να χρησιμοποιήσει το χάρτη και τον βοηθούν να μάθει τα φυσικά χαρακτηριστικά της Ευρώπης χωρίς την ανούσια αποστήθιση.

    Θετική είναι η ύπαρξη του χάρτη στο μάθημα 6 που απεικονίζει τις φυσιογραφικές περιοχές της Ευρώπης με έναν αρκετά καλό χρωματισμό. Το κείμενο, όμως, πρέπει να προσεχθεί ιδιαίτερα και να τροποποιηθεί σημαντικά ή καλύτερα να διατυπωθεί με τελείως διαφορετικό τρόπο, απαλλαγμένο από κάθε είδους ντετερμινισμό.

    Μάθημα 12, σελίδα 48, “Ο πολιτισμός της Ευρώπης”.

    Εισαγωγικά

    Αρχικά γίνεται μια αναφορά στην ιστορική πορεία των εθνοτήτων και λαών που κατοικούσαν στην ευρωπαϊκή ήπειρο και αναλύεται ο τρόπος με τον οποίο έχουμε το σημερινό ευρωπαϊκό πολιτισμικό υπόβαθρο. Αυτό που δεν διαφαίνεται από τα γραφόμενα του βιβλίου είναι ο πραγματικός τρόπος με τον οποίο η κάθε ευρωπαϊκή χώρα δημιούργησε τον πολιτισμό της. Δηλαδή, σε καμιά περίπτωση δεν κάνει αναφορά στις πολιτισμικές αναμείξεις και αφομοιώσεις πολιτισμικών στοιχείων που μπορεί να επιβλήθηκαν με την βία ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο. Δεν αναφέρει τις επιδρομές και τους πολέμους κτλ. ως μέσο πολιτισμικής διάχυσης, αλλά και την ανάγκη για την ανάπτυξη εμπορικών σχέσεων και ειρηνικής συμβίωσης. Και βέβαια δεν κάνει καμία αναφορά στην επιβολή-προβολή του βορειοευρωπαϊκού πολιτισμικού προτύπου στην υπόλοιπη ευρωπαϊκή ήπειρο.

    Οι γλώσσες των Ευρωπαίων

    Στο κομμάτι αυτό επιδιώκεται να γίνει κατανοητό από τους μαθητές, το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκές γλώσσες δεν είναι μόνο εθνικές γλώσσες (Ελλάδα-ελληνικά, Αλβανία-αλβανικά) αλλά είναι δυνατόν να ομιλούνται σε περισσότερες από μια χώρες (Βέλγιο-Ολλανδία, φλαμανδικά/ολλανδικά). Με τον τρόπο αυτό έχουμε μια κατάταξη των γλωσσών ανάλογα με τις ρίζες τους σε διάφορες κατηγορίες, αυτό γίνεται γρήγορα αντιληπτό από τους μαθητές.

    Αυτό που σε καμιά περίπτωση δεν διαφαίνεται είναι η πολυγλωσσία μέσα σε ένα κράτος. Στους μαθητές δεν επισημαίνεται ότι είναι δυνατόν σε ένα κράτος εκτός από την επίσημη γλώσσα της πλειονότητας να υπάρχουν γλώσσες που ομιλούνται από μειονοτικές ομάδες ή το γεγονός της πολυγλωσσίας μεταξύ ατόμων του ίδιου κράτους, αλλά και η χρήση των τοπικών διαλέκτων σε μια χώρα.

    Η ελληνική γλώσσα

    Πρόκειται ουσιαστικά για έναν ύμνο στην ελληνική γλώσσα και στην σπουδαιότητα της για ολόκληρο τον γνωστό κόσμο. Σκόπιμα, ίσως δεν αναφέρεται καμιά άλλη τόσο σπουδαία γλώσσα, όπως για παράδειγμα η αραβική η οποία έδρασε κατά μια παρόμοια περίοδο με την ελληνική και είχε μεγάλη πολιτισμική απήχηση. Ο μαθητής αντιλαμβάνεται την ελληνική γλώσσα ως την πλέον σημαντική γλώσσα φορέα πολιτισμού.

    Η επίδραση των ευρωπαϊκών γλωσσών στον κόσμο

    Πολύ σωστά το σχολικό βιβλίο δικαιολογεί την εξάπλωση των ευρωπαϊκών γλωσσών ανά την υφήλιο ως αποτέλεσμα της αποικιοκρατίας. Δεν αναφέρει όμως το γεγονός ότι οι λαοί αυτών των περιοχών είχαν την δική τους γλώσσα και τώρα ομιλούν κάποια ευρωπαϊκή από αυτές που τους επέβαλαν οι αποικιοκράτες (Πορτογαλία à Βραζιλία, Ισπανία à Μεξικό, κ.λπ.). Ο μαθητής αφήνεται κατά κάποιον τρόπο να μαντέψει την γλωσσική αυτή διάχυση στην υφήλιο.

    Οι εικόνες στο συγκεκριμένο κεφάλαιο είναι μάλλον άσχετες, βασιζόμενες στη λεζάντα που τις συνοδεύει. Επίσης δεν υπάρχει λογική σειρά και συνέχεια στο κείμενο του βιβλίου για το συγκεκριμένο μάθημα. Ειδικότερα, ξεκινάει με αναφορά στην Ευρώπη, ασχολείται με την Ελλάδα και μετά πάλι με την Ευρώπη.

    Τέλος, στο μάθημα αυτό δεν υπάρχουν δραστηριότητες.

    Μάθημα 17, σελίδα 67, “Οι θέσεις και η πολιτιστική σημασία των Ευρωπαϊκών πόλεων”

    Το μάθημα 17 ασχολείται με την θέση και την πολιτιστική σημασία των ευρωπαϊκών πόλεων. Η εισαγωγή του μαθήματος είναι αρκετά καλή - αν εξαιρέσει κανείς τον υπερθετικό βαθμό στον προσδιορισμό ένδοξες όταν αναφέρονται οι συγγραφείς στην Αθήνα και στη Ρώμη, “οι πιο ένδοξες ευρωπαϊκές πόλεις”- και βάζει το μαθητή να σκεφτεί τον τρόπο με τον οποίο επελέγησαν οι θέσεις των πόλεων. Η αναφορά στη σημασία της κατάληξης του ονόματος των πόλεων σε-μπουργκ, που σημαίνει οχυρωμένη θέση, δίνει έναν ενδιαφέροντα τόνο στο μάθημα.

    Πετυχημένη η επιλογή παραδειγμάτων ευρωπαϊκών πόλεων για να τονιστεί η επιλογή της θέσης για οχυρωματικούς λόγους. Παράλληλα ο μαθητής ξεφεύγει από την έντονη επικέντρωση στον ελληνικό χώρο και γνωρίζει και άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Στην Στοκχόλμη, πρωτεύουσα της Σουηδίας, η περιγραφή της σημερινής της εξάπλωσης δίνεται με τόνο χρωματισμένο αρνητικά. Υπονοείται ότι εάν η Σουηδία δεν είχε απλωθεί σε πολλά νησάκια, δεν θα χρειαζόταν τώρα 42 μεγάλες γέφυρες για να επικοινωνούν οι συνοικίες της πόλης μεταξύ τους. `Αραγε οι πόλεις της Ελλάδας που δεν απλώνονται με τέτοιο τρόπο γλιτώνουν από την κατασκευή μεγάλων έργων και έτσι δεν επιβαρύνεται ο προϋπολογισμός του κράτους; (`Ισως όμως ο συλλογισμός μας να διαστρεβλώνει αυτό που πραγματικά θέλουν να δείξουν οι συγγραφείς).

    Η παράθεση του κειμένου “οι ευρωπαϊκές πόλεις από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα” δεν καλύπτει ικανοποιητικά το θέμα. Αναφέρεται σε μεγάλο βαθμό στην ανάπτυξη των πόλεων κατά την αρχαιότητα ενώ η περιγραφή σταματά με την Βιομηχανική Επανάσταση στην Αγγλία.

    To υποκεφάλαιο η πολιτιστική σημασία των ευρωπαϊκών πόλεων εισάγει έννοιες της πολιτιστικής γεωγραφίας. Για παράδειγμα, αναφέρονται οι συγγραφείς στα ελληνικά νησιά του Αιγαίου και αιτιολογούν ότι το μικρό λιμάνι των ελληνικών νησιών προφύλαγε τα πλοία από επιδρομές και ο κύριος οικισμός, η Χώρα είναι κτισμένος σε ύψωμα ακριβώς για τον ίδιο λόγο. `Ομως η αναφορά που γίνεται για την πολιτιστική σημασία των ευρωπαϊκών πόλεων σταματά στο παρελθόν και δεν συνεχίζει να περιγράψει την σημερινή κατάσταση. Με αυτόν τον τρόπο ο μαθητής αδυνατεί να σχηματίσει μια εικόνα για την σύγχρονη πολιτιστική σημασία των ευρωπαϊκών πόλεων.

    Οι δραστηριότητες του μαθήματος μπορεί να παραπέμπουν στη χρήση χάρτη αλλά επικεντρώνονται όλες στην σημασία της θέσης μιας πόλης. Απουσιάζει η πολιτιστική σημασία των πόλεων ως δραστηριότητα. Μια δραστηριότητα που θα μπορούσε να υπάρχει θα ήταν να αναφέρουν οι μαθητές πολιτιστικές δραστηριότητες της πόλης τους και να συγκρίνουν τις δραστηριότητες αυτές με αντίστοιχες στην πρωτεύουσα του νομού ή της Αθήνας. Ακόμα θα μπορούσαν να αναφέρουν πολιτιστικά μνημεία της Ευρώπης, της Ελλάδας ή και της πόλης τους. Βέβαια οι δραστηριότητες που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν είναι πολλές και ποικίλες.

    Η εικονογράφηση του μαθήματος επιτρέπει στους μαθητές να γνωρίσουν όψεις ευρωπαϊκών πόλεων και να τους εξάψει το ενδιαφέρον να ψάξουν να δουν και να χαρούν και άλλες εικόνες. Ο χάρτης με τις μεγαλύτερες πόλεις της Ευρώπης βοηθά τους μαθητές να μάθουν την ακριβή γεωγραφική θέση των σημαντικότερων ευρωπαϊκών πόλεων.

    Μάθημα 22, σελίδα 91, “Ελβετία-Ουκρανία δύο χώρες με πολύ διαφορετικό ανάγλυφο”

    Ελβετία: Η χώρα των `Aλπεων

    Οι συγγραφείς του βιβλίου ξεκινούν την περιγραφή της Ελβετίας με την γεωγραφική ανάλυση της και ακόμα επεξεργάζονται τις έννοιες του φυσικού ανάγλυφου, του υψομέτρου, του πληθυσμού και των πληθυσμιακών πυκνοτήτων. Αυτό που θα έπρεπε, ίσως, να κάνουν πριν από όλα αυτά θα είναι να εντάξουν την χώρα στην ευρύτερη περιοχή της Κεντρικής Ευρώπης. άντως υπάρχει γεωφυσικός χάρτης της Ελβετίας, ο οποίος θα μπορούσε να είναι σε μικρότερη κλίμακα για να φαίνονται καλύτερα οι γειτνιάζουσες χώρες).

    `Eπειτα το κείμενο συνεχίζει με την παρουσίαση των λιμνών και των ποταμών της χώρας, τονίζοντας βέβαια τον ορεινό χαρακτήρα της χώρας.

    Παρακάτω, αναφερόμενοι στην σημερινή κατάσταση της χώρας, οι συγγραφείς καταφέρουν και αποβάλλουν κάποιες τάσεις περιβαλλοντικού ντετερμινισμού και υποστηρίζουν ότι η οικονομική ανάπτυξη της χώρας είναι απόρροια της δράσης των κατοίκων της και της πολιτικής των κυβερνήσεων της.

    Τέλος, πολύ σωστά αναφέρονται στις σημαντικότερες πόλεις της Ελβετίας και στον πληθυσμό τους.

    Ουκρανία: Μια χαρακτηριστική πεδινή χώρα

    Αρχικά γίνεται μια παρουσίαση των πληθυσμιακών μεγεθών και δεικτών της χώρας συγκρίνοντας τους με αντίστοιχους από την υπόλοιπη Ευρώπη. (Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι δεν αναφέρονται στον δείκτη γεννητικότητας, αλλά στις “γεννήσεις” οι οποίες είναι 1,2%!!!!).

    Η ανάλυση της μορφολογίας του εδάφους είναι λεπτομερής και ευκολονόητη για τους μαθητές καθώς και οι διαδικασίες της διάβρωσης που δημιούργησαν αυτό το ανάγλυφο. Παρακάτω ασχολείται με την οικονομική γεωγραφία της χώρας κάνοντας και αναφορά στους τρεις τομείς παραγωγής.

    Η αναφορά στην Ουκρανία συνεχίζεται με παρουσίαση της χώρας όπου με παραστατικό τρόπο αναλύεται η διαδικασία με την οποία ο Δνείπερος ποταμός έχει υποστεί εκμετάλλευση και αξιοποίηση από τους ανθρώπους. Με την παρουσίαση αυτή οι μαθητές κατανοούν την επίδραση και την επέμβαση του ανθρώπου στον χώρο.

    Η αναφορά στην πόλη της Οδησσού και στα βόρεια παράλια του Εύξεινου Πόντου είναι σκόπιμη προκειμένου να προβληθεί το ελληνικό στοιχείο που ζούσε και άκμαζε στην περιοχή.

    Γενικότερα, η σύγκριση των δύο χωρών (Ελβετία-Ουκρανία) σε μερικά σημεία είναι παράλληλη (π.χ. το 6% του πληθυσμού της Ελβετίας ασχολείται με την γεωργία και το 25% αντίστοιχα στην Ουκρανία) ενώ σε άλλα σημεία γίνεται μονομερής παρουσίαση κάποιων χαρακτηριστικών της χώρας (για την Ουκρανία παρουσιάζονται οι δείκτες θνησιμότητας και γεννητικότητας και για την Ελβετία το κατά κεφαλήν εισόδημα).

    `Ολες οι δραστηριότητες είναι σχετικές με το περιεχόμενο των μαθημάτων εκτός από το ερώτημα 3 της δεύτερης δραστηριότητας, η οποία θα μπορούσε να δοθεί στο μάθημα της Ιστορίας και όχι της Γεωγραφίας.

    Μάθημα 25, σελίδα 102, “Η Μεσόγειος”

    Το μάθημα 25 ασχολείται με την Μεσόγειο, το οποίο περιλαμβάνεται στην τρίτη ενότητα με θέμα το φυσικό περιβάλλον. Η περιγραφή της Μεσογείου αρχίζει με την θέση και σημασία της. Η επεξήγηση της έννοιας Μεσόγειος -ότι είναι μια κλειστή θάλασσα- δίνει στους μαθητές μια διευκόλυνση στο να καταλάβουν το σχήμα και τη θέση της. Αξιοσημείωτη είναι η αναφορά στην γεωπολιτική σημασία της Μεσογείου. Οι διαστάσεις και τα βάθη της Μεσογείου μπορεί να δίνονται με μεγάλη έμφαση, όπως για παράδειγμα “το μήκος της Μεσογείου είναι τόσο μεγάλο όσο περίπου η διάμετρος της Σελήνης”. Το γεγονός αυτό όμως βοηθά τους μαθητές να συνειδητοποιήσουν τις διαστάσεις καλύτερα και είναι προτιμότερο από την απλή παράθεση αριθμητικών στοιχείων.

    Στο υποκεφάλαιο “Ηφαίστεια και σεισμοί” δημιουργείται ένας τρόμος για τα φυσικά φαινόμενα που μπορεί να είναι δικαιολογημένος για τα αρχαία χρόνια, όμως στην σύγχρονη εποχή είναι ανεξήγητος. Δεν γίνεται καμία αναφορά για τις επιστήμες της ηφαιστειολογίας και της σεισμολογίας, τις τεχνικές τους καθώς και τις προβλέψεις τους. Γενικά σε αυτό το υποκεφάλαιο επικρατεί μια διάχυτη καταστροφολογία.

    Αντίθετα, με επιστημονικό και εμπεριστατωμένο τρόπο αναπτύσσεται το κείμενο για τα νερά της Μεσογείου. Εξηγείται γιατί τα νερά της Μεσογείου δεν ανακυκλώνονται συχνά. Επίσης, το υποκεφάλαιο που αναφέρεται στη Μεσόγειο ως θαλάσσιος δρόμος εισάγει τους μαθητές στην σημασία των θαλάσσιων επικοινωνιών και μεταφορών. Τονίζεται η σημασία του θαλάσσιου εμπορίου και η Μεσόγειος παρουσιάζεται ως χώρος αλληλοεπιδράσεων και για πρώτη φορά ως χώρος που αφορά και την Ασία και την Αφρική και όχι μόνο την Ευρώπη. Τέλος οι μαθητές ευαισθητοποιούνται στα περιβαλλοντικά προβλήματα που προκύπτουν από τη συνεχή ρύπανση και την αλόγιστη χρήση των πόρων της Μεσογείου.

    Οι δημιουργικές δραστηριότητες και η χρήση πολύ καλών πινάκων και χαρτών συμπληρώνουν θετικά το μάθημα.

    Μάθημα 37, σελίδα 162, “Η ελληνική αγροτική παραγωγή”

    Η ενότητα αυτή του βιβλίου ασχολείται με τις οικονομικές δραστηριότητες. Επιλέξαμε το μάθημα 37 που αναπτύσσει την ελληνική αγροτική παραγωγή. Η περιγραφή της ελληνικής αγροτικής παραγωγής γίνεται μέσα σε μια μόνο παράγραφο. Σε μια παράγραφο ο μαθητής καλείται να συνειδητοποιήσει και να κατανοήσει την παραγωγή αγροτικών προϊόντων στην Ελλάδα.

    Η παρουσία αρκετών πινάκων που παρουσιάζουν και παραθέτουν στοιχεία για τα αγροτικά προϊόντα, για τις χρήσεις γης στην Ελλάδα, για την αλιεία και για την κτηνοτροφία, συμπληρώνουν αρκετά τις έλλειψεις του κειμένου.

    Το κείμενο του συγκεκριμένου μαθήματος ξεκινά με απολογητικό τρόπο επιθυμώντας να αναγάγει την κακή κατάσταση της ελληνικής οικονομίας σε ιστορικούς λόγους, στην πολύχρονη υποταγή στους Οθωμανούς. Θεωρεί ότι η Ελλάδα με την κατεστραμμένη οικονομία της δεν είχε άλλη επιλογή από το να “βασιστεί αποκλειστικά σχεδόν στην αγροτική της παραγωγή” προκειμένου να “θρέψει τους κατοίκους της”. Καμία αναφορά αναφορά δεν γίνεται στα χρόνια που ακολούθησαν. `Οσον αφορά την σημερινή κατάσταση της οικονομίας παραδέχεται ότι βασίζεται στην αγροτική παραγωγή σε μεγάλο βαθμό ενώ “έχει αρχίσει να μετατρέπεται σε βιομηχανικά αναπτυγμένη χώρα”. Γενικά παρουσιάζει την κατάσταση χωρίς να θέλει να την ωραιοποιήσει.

    Παρόλα αυτά όσον αφορά τον τομέα της αλιείας, παραδέχεται ότι δεν παρουσιάζει ανάπτυξη “γιατί η Ελλάδα βρίσκεται στην φτωχή σε αλιεύματα Α. Μεσόγειο”. Με παραπλανητικό τρόπο θέλει να οδηγήσει τον μαθητή να σκεφτεί ότι η υπανάπτυξη της αλιείας οφείλεται στην γεωγραφική θέση της Ελλάδας (που κανείς δεν μπορεί να την αλλάξει) και όχι οι πολιτικές των εκάστοτε κυβερνήσεων ή η μετανάστευση και η αστικοποίηση. Με τον ίδιο τρόπο δεν παρουσιάζει τους παράγοντες που ευθύνονται για την “μικρή απόδοση” της δασοκομίας. Ο μαθητής εύκολα μπορεί να συναγάγει το συμπέρασμα ότι η υπανάπτυξη της δασοκομίας οφείλεται στους φτωχούς πλουτοπαραγωγικούς πόρους.

    Οι πίνακες, βοηθούν τον μαθητή να σχηματίσει μια εικόνα για την αγροτική παραγωγή της Ελλάδος. Ωστόσο, προκειμένου να αποκτήσουν νόημα τα αριθμητικά στοιχεία, χρειάζεται η εποικοδομητική παρουσία του καθηγητή με την οποία θα βοηθήσει τον μαθητή να σκεφτεί και να εμβαθύνει. Θετική παρέμβαση θα ήταν εάν όλα αυτά τα αριθμητικά στοιχεία παρουσιάζονταν με την μορφή διαγραμμάτων.

    Οι δραστηριότητες που έχουν επιλεγεί δεν βοηθούν τον μαθητή να κατανοήσει και να εμβαθύνει στα προβλήματα που αντιμετωπίζει η αγροτική παραγωγή στην Ελλάδα. Σε τι μπορεί να χρησιμεύσει στον μαθητή η δραστηριότητα 2, “Οι αρχαίοι `Ελληνες ήταν σπουδαίοι στρατιώτες του πεζικού, ενώ καλό πεζικό είχαν μόνο οι Θεσσαλοί και οι Μακεδόνες;”;

    Θετικό είναι το γεγονός ότι οι δραστηριότητες οδηγούν στην σύγκριση και στην διαφορετική αντιμετώπιση της αγροτικής παραγωγής μεταξύ των διαφορετικών γεωγραφικών διαμερισμάτων. Μια καλή δραστηριότητα θα ήταν να γίνει η περιγραφή της αγροτικής παραγωγής του τόπου που ζει ο μαθητής.

    Οπωσδήποτε η αγροτική παραγωγή της Ελλάδος δεν μπορεί να παρουσιαστεί σε μια παράγραφο και να καλυφθούν όλες οι πτυχές του θέματος. Χρειάζεται περισσότερη συζήτηση και παρουσίαση του θέματος.

    Μάθημα 39, σελίδα 167, “Παράγοντες που καθορίζουν την ανάπτυξη και την κατανομή της βιομηχανίας”.

    Ο χώρος (φυσικό περιβάλλον)

    Στο κομμάτι αυτό το σχολικό βιβλίο ασχολείται με ζητήματα χωροθέτησης της βιομηχανίας (θέματα οικονομικής γεωγραφίας). Αναλύει τους παράγοντες για τους οποίους πρέπει ένα υδροηλεκτρικό εργοστάσιο να βρίσκεται κοντά σε ένα φράγμα. Βέβαια τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί το βιβλίο δεν είναι και τόσο εύστοχα όταν τα θερμοηλεκτρικά εργοστάσια λειτουργούν και μακριά από λιμάνια και κοντά σε κοιτάσματα λιγνίτη.

    Η ανθρώπινη εργασία

    Εδώ γίνεται μια αναφορά στον συντελεστή "εργασία" της παραγωγικής διαδικασίας. Οι συγγραφείς προσπαθούν να δικαιολογήσουν την ύπαρξη και συγκέντρωση των βιομηχανιών κοντά στα αστικά κέντρα. Τα παραδείγματα και ο τρόπος που αυτά αναφέρονται είναι λίγο δύσκολο να γίνουν κατανοητά ώστε ο μαθητής να κατανοήσει την σχέση της εργασίας και της παραγωγής.

    Παρακάτω αναφέρονται στις πολυεθνικές επιχειρήσεις και στην εξάρτηση των υπό ανάπτυξη χωρών από τις αναπτυγμένες. Και πάλι θα ήταν καλύτερο να αναλυθεί περισσότερο και πιο ουσιαστικά η σχέση αυτή της εξάρτησης και να ενταχθεί στην έννοια του χώρου.

    Τα δίκτυα μεταφορών και επικοινωνιών

    Εδώ ανακεφαλαιώνεται αυτό που αναλύεται στην πρώτη παράγραφο του συγκεκριμένου μαθήματος, η σπουδαιότητα των δικτύων μεταφορών και επικοινωνιών. Παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο η παραγωγική διαδικασία σχεδιάζει και αξιοποιεί τον γεωγραφικό χώρο. Ωστόσο θα μπορούσαν να παρουσιαστούν και άλλα παραδείγματα που θα τόνιζαν στους μαθητές την σπουδαιότητα των δικτύων αυτών.

    Ο αριθμός και η συγκέντρωση των καταναλωτών

    Η συγκέντρωση των βιομηχανιών κοντά στα αστικά κέντρα μειώνει το κόστος και αυξάνει το κέρδος των επιχειρήσεων. Είναι όμως εξίσου βέβαιο ότι μια επιχείρηση έχει την δυνατότητα να παράγει τα προϊόντα της ή μέρη αυτών σε εργοστάσια αρκετά μακριά από τις αγορές κατανάλωσης τους. Κάτι τέτοιο δεν παρουσιάζεται σε κανένα παράδειγμα του βιβλίου.

    Η εξέλιξη της τεχνολογίας και της τεχνογνωσίας

    Παρουσιάζεται ξεκάθαρα η σχέση μεταξύ αυτών των δύο και της παραγωγικής ανάπτυξης. Εμφανίζονται οι αναπτυγμένες χώρες ευνοημένες από την χρήση νέων μεθόδων παραγωγής και οι υπό ανάπτυξη ως εξαρτημένες από τις πρώτες, Δεν γίνεται όμως αντιληπτός ο τρόπος με τον οποίο η μια χώρα εξαρτάται από την άλλη και η μορφή που παίρνει η εξάρτηση αυτή στον χώρο.

    Το κεφάλαιο

    Το κομμάτι αυτό είναι αρκετά κατανοητό και αντιληπτό από τους μαθητές αλλά πάλι δεν παρουσιάζεται η σχέση του με τον χώρο. Κάλλιστα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε ένα βιβλίου πολιτικής οικονομίας του γυμνασίου.

    Η κυβερνητική πολιτική

    Σε αντίθεση με την προηγούμενη παράγραφο παρουσιάζεται απλά η έννοια της κυβερνητικής πολιτικής στην βιομηχανική ανάπτυξη. Εντάσσεται αρμονικά στο πνεύμα του γεωγραφικού χώρου και διαφαίνεται ότι το κράτος με την πολιτική του μπορεί και συμβάλει στην αναδιάρθρωση της οικονομίας προβληματικών περιοχών και στην ανάπτυξή τους μέσω επεμβάσεων στον χώρο.

    Οι ιστορικοί παράγοντες

    Το κομμάτι αυτό παρουσιάζει την τρέχουσα βιομηχανική κατάσταση στην Ελλάδα. Η κατάσταση παρουσιάζεται ως απόρροια της σκλαβιάς της Ελλάδας για τετρακόσια χρόνια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εάν δεν ήταν δέσμια της θα ακολουθούσε την βιομηχανική πορεία των υπόλοιπων χωρών της Ευρώπης.

    Επιχειρηματική ικανότητα

    Πάλι το κομμάτι αυτό φαίνεται ότι είναι γραμμένο για κάποιο βιβλίο πολιτικής οικονομίας. Πραγματικά δεν υπάρχει ούτε μια σύνδεση με την έννοια του χώρου.

    Αυτήν την φορά οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το κείμενο είναι σχετικές με το περιεχόμενο του μαθήματος. Οι δραστηριότητες θα μπορούσαν να κατευθύνουν και προς γενικότερα ζητήματα βιομηχανικής παραγωγής και για άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

    Συμπεράσματα

    Τελειώνοντας την κριτική-σχολιασμό του βιβλίου κρίνουμε σκόπιμο να τονίσουμε ότι το βιβλίο είναι γενικά βελτιωμένο σε σχέση με το παλιό βιβλίο της Γεωγραφίας της Β` Γυμνασίου.

    Παρόλα αυτά τα κείμενα δεν έχουν απαλλαγεί από λάθη, παραλείψεις, παρερμηνείες (σελίδα 93, δημογραφικό πρόβλημα, θνησιμότητα 1.3%) και σκοπιμότητες (βλέπε τον χάρτη 13.1, σελίδα 51).

    Σε μια μελλοντική προσπάθεια επανέκδοσης του βιβλίου πιστεύουμε ότι θα ήταν ωφέλιμο να αποφευχθούν τα αρνητικά στοιχεία του παρόντος βιβλίου. Στην μελλοντική αυτή προσπάθεια επιβάλλεται ο γεωγραφικός χώρος να αποτελεί κεντρικό σημείο αναφοράς όλων των κεφαλαίων που επεξεργάζεται το βιβλίο, ως βιβλίο γεωγραφίας.

    Το σίγουρο είναι ότι όπου υπάρχει κριτική, υπάρχει και βελτίωση και για αυτό τον λόγο θετικό είναι να υπάρχει και αντίλογος και στον τομέα της Γεωγραφίας.

    Βιβλιογραφική σημείωση

    Α. Καραμπάσα, Α. Κλωνάρη, Κ. Κουτσόπουλος, Θ. Τσουνάκος, “Γεωγραφία Β' Γυμνασίου”, Υ.Ε.Π.Θ., Ο.Ε.Δ.Β, Αθήνα 1998.

    [GEANDER'S HOME PAGE] |
    [ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ] | [ΕΙΔΟΣ ΘΕΜΑΤΩΝ] | [ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ] | [ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ]


    This page hosted by GeoCities Get your own Free Home Page