Η έννοια του συστήματος στην εκπαίδευση ως διδακτικό βοήθημα στη διδασκαλία της γεωγραφίας και της πόλης

 

 

Ιωάννης Ρέντζος

Δρ Πολιτισμικής Γεωγραφίας

Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας

iren@sa.aegean.gr

 

Λέξεις-κλειδιά: το σύστημα στη γεωγραφική εκπαίδευση, εκπαιδευτική αξιολόγηση, διεπιστημονικότητα

 

Περίληψη. Στην ελληνική γενική εκπαίδευση, εισήχθη τα τελευταία χρόνια η έννοια της διδασκαλίας με θέματα που είναι διεπιστημονικώς διασυνδεμένα και παρουσιάστηκε με τον όρο διαθεματική διδασκαλία. Με βάση τη νέα παιδαγωγική αντίληψη γίνεται τώρα η συγγραφή των νέων σχολικών βιβλίων. Στο πλαίσιο αυτό, το «σύστημα» αποτέλεσε μια νέα για την εκπαίδευση έννοια που προβλήθηκε σε κάποιο βαθμό και  μάλιστα αποτέλεσε αντικείμενο συζητήσεων και αμφισβητήσεων δια του Τύπου. Στην προτεινόμενη  εισήγηση επιχειρείται μια παρουσίαση  στοιχείων από την εκπαιδευτική ιστορία της έννοιας του συστήματος, πρόσφατη και παλαιότερη, στα πλαίσια της ελληνικής εκπαίδευσης, και γίνεται συστηματικότερη επικέντρωση σε ζητήματα  γεωγραφικής και «πολεογραφικής» διδασκαλίας. Υποστηρίζεται ότι κατά τη μεταπολίτευση, η  σύστημική προσέγγιση είχε προταθεί στα πλαίσια της μεταρρύθμισης της γενικής εκπαίδευσης της χώρας, σε παρόμοιο εκπαιδευτικό, δηλ. διαθεματικό, πλαίσιο το οποίο αν είχε αξιολογηθεί έγκυρα θα είχε ενδεχόμενα αποδώσει καρπούς.

 

Στα πλαίσια της «διαθεματικότητας»[1] –σε πρώτη προσέγγιση τη δεχόμαστε ισότιμη με τη διεπιστημονικότητα και τις παραπλήσιες έννοιες– που εισήχθη τα τελευταία χρόνια στην ελληνική γενική εκπαίδευση, προβλήθηκε, σε κάποιο βαθμό, και η έννοια του συστήματος. Και μάλιστα αυτή αποτέλεσε αντικείμενο συζητήσεων και αμφισβητήσεων δια του Τύπου. Ανεξάρτητα από οποιαδήποτε κριτική, που ενδέχεται να ασκηθεί από διάφορες πλευρές, είτε για το γενικότερο πλαίσιο είτε για κάποιες λεπτομέρειες εφαρμογής, είναι αναμφισβήτητα πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι για πρώτη φορά, όπως υποστηρίζεται, το «σύστημα» εισάγεται στην ελληνική γενική εκπαίδευση. Στην παρούσα εργασία επιχειρείται μια παρουσίαση  στοιχείων από την εκπαιδευτική ιστορία της έννοιας του συστήματος, στα πλαίσια της δευτεροβάθμιας ελληνικής εκπαίδευσης, και, σε αναφορά με την έννοια αυτή, γίνεται λεπτομερέστερη επικέντρωση σε ζητήματα διδασκαλίας της γεωγραφίας και της διδακτικής της πόλης. Η επιλογή αυτή γίνεται επειδή 1) στο πλαίσιο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης η γεωγραφία έχει συρρικνωθεί υπερβολικά[2] και 2) η πόλη παραμένει ακόμα ένα σχεδόν ανύπαρκτο διδακτικό αντικείμενο[3]. 

1.   Ελληνική εκπαίδευση: Εντάσσοντας (σ)το σύστημα

 

Η έννοια του συστήματος παρουσιάστηκε στο γενικό κοινό χάρη στο ενημερωτικό άρθρο τού τότε Προέδρου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου καθηγητή Αλαχιώτη στην εφημερίδα Το Βήμα[4]. Είχε τον υπαινικτικό και παιγνιώδη τίτλο «Πώς η παιδεία θα αποκτήσει "σύστημα"», που φαίνεται να υπονοεί 1) είτε την περαιτέρω συστηματοποίηση του εκπαιδευτικού συστήματος, 2) είτε, για όσους ξέρουν, τη «συστημική» προσέγγιση των ζητημάτων της εκπαίδευσης. Και, σ’ αυτή την τελευταία, περιλαμβάνεται, φυσικά, και η εισαγωγή της έννοιας του συστήματος ως εργαλείου και γνωστικού αντικειμένου. Εξάλλου ο υπότιτλος του άρθρου επεξηγούσε: «Το "σύστημα" είναι μια θεμελιώδης διαθεματική έννοια, ένα μέσο που οδηγεί τη διδασκαλία σε βαθύτερο επίπεδο».

 

Όπως υποστήριζε ο συγγραφέας, βιολόγος ο ίδιος όπως και άλλοι σχετικοί με το σύστημα επιστήμονες, η εμβάθυνση αυτή γίνεται, «προκειμένου να μάθουν οι μαθητές για την αλληλεξάρτηση και τη σημασία των συστημάτων από κάθε νέο παράδειγμα-θέμα, όπως λ.χ. τα συστήματα του ανθρώπινου σώματος, τα οικοσυστήματα, τα κοινωνικά συστήματα κ.ά.». «Με τον τρόπο αυτόν», διευκρίνιζε το άρθρο,

 

«το "σύστημα", ως διαθεματική έννοια, χρησιμοποιείται σαν "όχημα" κάθετης και οριζόντιας μεταφοράς και σύνθεσης των γνώσεων σε ένα εννοιολογικό οικοδόμημα βασισμένο σε βαθμίδες (τάξεις - αυτοτελή μαθήματα), με τις νέες πληροφορίες να δομούνται σε αυτό και να το εμπλουτίζουν».

 

Πρόκειται, προφανώς, για μια θετικότατη παρουσίαση των σχετικών με την έννοια του συστήματος ζητημάτων (που είναι ήδη θεμελιωμένο στο έργο του Φρειδερίκου Ένγκελς[5]),  όπου φαίνεται ότι το σύστημα γίνεται αποδεκτό ως χρήσιμη βάση για διδακτικές έννοιες και γενικευτικές αρχές. Αυτές ενδέχεται να διευκολύνουν και να επιταχύνουν μια συγκροτημένη παρουσίαση των πολυάριθμων και ποικίλων εννοιών που υποστηρίζονται και διαπλέκονται χάρη στη συστημική θεώρηση.  Απέναντι σε μια τέτοια θέση, πολλοί από όσους ασχολούνται με το σύστημα, δεν θα έχουν καμιά αντίρρηση αρχής. 

 

Αμέσως μετά τις θερινές διακοπές, ένα δεύτερο άρθρο, που υπέγραφε ο καθηγητής Παναγιώτης Νούτσος, εμφανίστηκε στην ίδια εφημερίδα, και είχε έναν εξίσου αμφίσημο τίτλο: «H παιδαγωγική του "συστήματος"»[6]. Μετά από μιαν «αθώα» ανάγνωση του τίτλου, ο αναγνώστης θα ανέμενε ότι θα ακολουθεί ένα κείμενο που θα παρείχε στοιχεία παιδαγωγικής αξιοποίησης της διδακτικής έννοιας του συστήματος. Στη συζήτηση όμως, που ίσως άρχιζε, έμπαινε τώρα και μια άλλη εκδοχή της λέξης «σύστημα», δηλαδή αυτό που εννοούμε ως «πλέγμα εξουσίας και επιβολής που ελέγχει απόλυτα τον απλό πολίτη»[7] στις σύγχρονες κοινωνίες. Άλλωστε, περί αυτού, δεν άφηνε αμφιβολία και ο χαρακτηριστικός υπότιτλος: «Το αναλυτικό πρόγραμμα του σχολείου προσφέρεται κάθε φορά για την "προτυποποίηση" και τον έλεγχο της παρεχόμενης γνώσης». 

 

Όπως εξηγεί ο συγγραφέας, οι εμπνευστές των προγραμμάτων διαβεβαιώνουν ότι «η έννοια του συστήματος σχετίζεται και με την ολιστική θεώρηση της πραγματικότητας» και επισημαίνει τη θέση τους ότι η «αφομοίωση εκ μέρους των μαθητών αυτής της αντίληψης περί συστήματος […] συμβάλλει στην προώθηση και εμβάθυνση συγκεκριμένων αξιών της εκπαίδευσης» τέτοιων όπως η  εθνική ανεξαρτησία, η δημοκρατία και η κοινωνική δικαιοσύνη. [Κυρτά δικά μας σύμφωνα με τις εντός εισαγωγικών τρεις λέξεις που αποτελούν παραθέματα από το ΔΕΠΠΣ που σχολιάζει ο Νούτσος].

 

Στη συνέχεια της σύντομης κριτικής παρουσίασής του ο Νούτσος αναδεικνύει τα ιδεολογικά στοιχεία που υποκρύπτει η εισαγωγή του συστήματος για κάθε μία από τις αξίες της προηγούμενης τριάδας[8] και διερωτάται κατά πόσο:

 

«συνταιριάζεται μια τέτοια ισχυρή δόση δεοντολογίας [έμφαση δική μας, Ι.Ρ.] με τη "συστημική αντίληψη της πραγματικότητας" ή πώς αντίστοιχα η "συστημική αντίληψη του φυσικού περιβάλλοντος"  (το οποίο μάλιστα εξαίρεται ως "υπερσύστημα") θα "αυξήσει την περιβαλλοντική ευαισθησία των μαθητών"».

 

Την εβδομάδα που ακολούθησε είδε το φως της δημοσιότητας ένα νέο άρθρο, που υπέγραφε πάλι ο Αλαχιώτης[9], και που αποτελούσε απάντηση στο κείμενο του Νούτσου.  Ο υπότιτλος δεν άφηνε καθόλου να φανεί ποιο ήταν το πλαίσιο του δημοσιεύματος[10]  αλλά ο Αλαχιώτης υπαινισσόταν  την ιδιότυπη εκ προθέσεως ή εξ αμελείας ανάγνωση του κειμένου [του ΔΕΠΠΣ] και επεσήμαινε ότι κάτι τέτοιο οδηγούσε σε ακατανόητη απαξίωση της σχετικής συνολικής [ήδη τότε] υπερδιετούς εκπαιδευτικής προσπάθειας ενώ, ιδιαίτερα,

 

«[το  σύστημα, μολονότι αποτελεί] παράδειγμα [μιας] θεμελιώδους επιστημονικής και διαθεματικής έννοιας, που υποστηρίζεται ως προς τη μεγάλη χρησιμότητά της στην εκπαιδευτική διαδικασία από τη διεθνή βιβλιογραφία, προβ[αλλόταν] απλοϊκά σε ένα επίπεδο που [υπονοούσε προσπάθειες για] ένταξη των μαθητών στο σύστημα!». 

 

Ωστόσο, ο Αλαχιώτης δεν προέβαινε σε διευκρινίσεις σχετικά με τις συγκεκριμένες παρατηρήσεις του Νούτσου που ελέγχουν τη συστημική αξιολογία του ΔΕΠΠΣ.

 

 

2.   Η έννοια του συστήματος ως επικοινωνιακή και παιδαγωγική έννοια στη διαθεματική εκπαίδευση

 

Στην παρούσα φάση (άνοιξη 2005), κατά την οποία συγγράφονται τα εγχειρίδια της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (του γυμνασίου),  στα οποία, σύμφωνα με τα προγράμματα που εγκρίθηκαν στα πλαίσια του ΔΕΠΠΣ, θα γίνεται χρήση της έννοιας του συστήματος, δεν διατίθενται ικανοποιητικά πληροφοριακά στοιχεία για την υποδοχή του «συστήματος» εκ μέρους των συγγραφέων των υπό έκδοση βιβλίων[11].

 

Ως εναλλακτική πληροφοριακή πηγή, πάντως, μπορεί να θεωρηθεί η έκδοση της συλλογής κειμένων «Εκπαιδευτικές καινοτομίες για το σχολείο του μέλλοντος»[12]. Σε ένα εκτεταμένο άρθρο, που περιλαμβάνεται εκεί, ο Αλαχιώτης εισάγει σε πίνακα διπλής εισόδου με 11 μαθήματα (π.χ. γλώσσα, μελέτη περιβάλλοντος, γεωγραφία, κ.λπ.) και 8 διαθεματικές έννοιες (π.χ. αλληλεπίδραση, πολιτισμός, σύστημα, χώρος-χρόνος, κ.λπ.) και ποσοτικοποιεί τη σχέση μεταξύ μαθημάτων και εννοιών σε κάθε τάξη με τρεις βαθμούς, σπάνια / συχνά / πολύ συχνά[13]. Από τον πίνακα αυτόν έχουμε πάρει μερικά δεδομένα (Πίνακας 1). Όπως παρατηρούμε, για παράδειγμα στη γεωγραφία, είναι μάλλον σπάνια η χρήση της συστημικής έννοιας της «αλληλεπίδρασης» και της ίδιας της έννοιας του «συστήματος». Εξάλλου, και σε άλλη σχετική έκδοση[14], που χρησιμοποιούμε δειγματικά, η έννοια του συστήματος είναι σαφώς περιορισμένη.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 1: ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΥΟ ΣΥΣΤΗΜΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ

ΣΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΕΜΠΤΗΣ/ΕΚΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

 

           Μάθημα →

↓ Έννοια

Φυσικά

Ιστορία

Γεωγραφία

Αλληλεπίδραση

συχνά /συχνά

πολύ συχνά /πολύ συχνά

σπάνια /συχνά

Σύστημα

συχνά /συχνά

συχνά /σπάνια

σπάνια /σπάνια

 

Πηγή: Αλαχιώτης (2004: 15), απόσπασμα από πίνακα.

 

Μολονότι  η εισαγωγή της έννοιας του συστήματος, αποτελεί μια αξιόλογη και ενδιαφέρουσα παιδαγωγική δράση στα πλαίσια του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, μερικά στοιχεία από το διάλογο των εκλεκτών επιστημόνων που αναφέραμε ανωτέρω φανερώνουν και το εξής επικοινωνιακό στοιχείο: Οι τίτλοι των δημοσιευμάτων, όπως ήδη επισημάναμε, ήταν υπαινικτικοί, παιγνιώδεις και αμφίσημοι ή μεταφορικοί. Ο όρος «σύστημα» παρουσιαζόταν στους τίτλους των δημοσιευμάτων έτσι που ο συγγραφέας να δηλώνει ότι δεν αγνοεί πως ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται μάλλον διαφορετικά τη λέξη αυτή. Κάτι σαν χαριτωμένο κλείσιμο του ματιού. (Οι τίτλοι: Πώς η παιδεία θα αποκτήσει «σύστημα» [ενώ τώρα είναι ασυστηματοποίητη (;)], H παιδαγωγική του «συστήματος» [που μας εκπαιδεύει να το υπηρετούμε (;)], Για το νέο εκπαιδευτικό «σύστημα» [που εκτοπίζει το παλιό (;)]).

 

Η χιουμορίστικη αλλά και –απόλυτα δεκτή[15]– μεταφορική αυτή προσέγγιση φανερώνει όμως και το εξής: Το «σύστημα» παρουσιάζεται σαν κάτι το νέο και πρωτόγνωρο για την εκπαίδευση, που δεν έχει ακόμα ονοματολογηθεί και πολιτογραφηθεί. Είναι όμως έτσι; Είναι βέβαιο ότι  η εισαγωγή της έννοιας του συστήματος που είχε ήδη γίνει κατά τη δεκαετία 1970-1980 στο διεπιστημονικό (πολυεπιστημονικό και/ή διαθεματικό) πλαίσιο του μηνιαίου περιοδικού του Υπουργείου Παιδείας Ελεύθερη Γενιά[16] αγνοείται[17].

 

Υπεύθυνος για την εισαγωγή του μαθήματος-άρθρου για το σύστημα στην Ελεύθερη Γενιά,  υπήρξε, μετά από κρίση του άρθρου εκ μέρους της συντακτικής επιτροπής[18], ο συγγραφέας του παρόντος[19]. Το κείμενο, έκτασης 1500 λέξεων, βασιζόταν σε απλές έννοιες της σχολικής Φυσικής (με ειδικό παράδειγμα το μοχλό) και επεκτεινόταν διαθεματικά στη βιολογία, σε μεγάλο βαθμό στη γλωσσολογία, στην ηλεκτρονική και την πολιτική. Επέμενε στις έννοιες της δομής και της λειτουργίας καθώς και, ιδιαίτερα, στην έννοια της εξέλιξης των συστημάτων. Συμπληρωνόταν με σύντομη ενδεικτική βιβλιογραφία[20].    O Ludwig von Bertalanffy (1901–1972), βιολόγος, θεμελιωτής του κλάδου, είχε μπει στην ελληνική σχολική βιβλιογραφία από τότε.

 

Ο συγγραφέας του παρόντος, στο πλαίσιο διεπιστημονικότητας και διαθεματικότητας που καθόριζε/χαρακτήριζε το περιοδικό Ελεύθερη Γενιά, με τη μορφή του και τη λειτουργία του, παρουσίασε και άλλα θέματα σχετικά με το σύστημα[21], πάντα σε ένα διαθεματικό/διεπιστημονικό πλαίσιο. Επίσης (κατόπιν, ως μέλος της συντακτικής επιτροπής), μεσολάβησε σε εκπαιδευτικούς και πανεπιστημιακούς, για να συντάξουν και να προτείνουν σχετικά άρθρα[22]. Τα άρθρα αυτά εντάσσονταν στις σελίδες που αφιέρωνε το περιοδικό στη Φυσική, τη Χημεία και τη Γεωγραφία.

 

 

3.   Η έννοια του συστήματος ως κοινωνική και παιδαγωγική έννοια στη  γεωγραφική εκπαίδευση και στη διδασκαλία της πόλης[23]

 

Η έννοια του συστήματος θεωρείται ήδη από τη δεκαετία του 1970 σημαντική για την επιστήμη της Γεωγραφίας. Η Φυσική Γεωγραφία ανακάλυψε στο σύστημα κομψές μεθόδους παρουσίασης των μηχανισμών της[24]. Στη βάση του «συστήματος», η ανθρωπογεωγραφία έχει ενσωματώσει στις μεθόδους της τα μοντέλα. Οι έννοιες που συνδέονται με το «παγκόσμιο σύστημα» των έργων του Immanuel Wallerstein αποτελούν θεμελιώδη προσφορά στη διδασκαλία της οικονομικής γεωγραφίας. Απλές έννοιες του συστήματος (π.χ. είσοδος, έξοδος, σύνορο, κ.λπ., ή κέντρο-περιφέρεια) βρίσκουν άμεσες και προφανείς εφαρμογές στη στοιχειώδη Γεωγραφία.

 

Από το σύστημα βγήκε ωφελημένη και η διδακτική της Γεωγραφίας. Ο ιταλός καθηγητής Giulio Mezzetti, που αξιοποιεί σε βιβλίο του για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση τη συστημική μεθοδολογία, κυρίως με παραδείγματα Φυσικής Γεωγραφίας και Οικολογίας, υποστηρίζει ότι η έννοια του συστήματος θεωρείται «απαραίτητο όργανο που επιτρέπει στη γεωγραφία να επιτελέσει ταυτόχρονα το διδακτικό της καθήκον και τον κοινωνικό της προορισμό [για μια δυναμική έρευνα της σύγχρονης πραγματικότητας]»[25]. Τα διαγράμματα ροής και αλληλεπιδράσεων, που αποτελούν όμορφες «εικονογραφήσεις» αισθητοποιούν περισσότερο πολύπλοκες σχέσεις αλλά θέτουν και παιδαγωγικά προβλήματα, στα εισαγωγικά επίπεδα[26].

 

Γενικά, σε μια εποχή, που χαρακτηρίζεται από εκδήλωση οικολογικής-περιβαλλοντικής ανησυχίας, η έννοια του συστήματος είναι παρούσα σε πολυάριθμα βιβλία γεωγραφικής παιδαγωγικής[27] ενώ υπάρχουν και τα γενικότερα έργα «συστημισμού»[28]. Στην κατηγορία αυτή ανήκει και το «μακροσκόπιο» του Joël de Rosnay, που τον πρωτότυπο τίτλο του επεξηγεί ο υπότιτλός του: «Προς μια σφαιρική θεώρηση»[29]. Εξάλλου, δεν λησμονούμε  την εντυπωσιακή και πρωτοποριακή μελέτη The Limits of Growth πάνω σε όλα τα ζητήματα της οικονομίας και της ανάπτυξης των ανθρώπινων πληθυσμών που έγινε την εποχή 1968-1970 από το ΜΙΤ και παρουσιάστηκε με πρωτοβουλία της Λέσχης της Ρώμης[30]. Η σχετική έκδοση αποτελεί, σήμερα πια, ένα χρήσιμο αλφαβητάρι για ασκήσεις «συστημικής γεωγραφίας». Στο πνεύμα αυτό λειτουργεί και το παιδαγωγικότατο σχετικό βιβλίο του Frederic Vester[31].

 

Σύμφωνα με το γάλλο γεωγράφο Olivier Dollfus, το παγκόσμιο σύστημα η το σύστημα-κόσμος, είναι η ανθρωπότητα μέσα στις χωρικές αλληλεπιδράσεις της και σχηματίζεται από το σύνολο των κρατών, των κοινωνιών, των πολιτιστικών περιοχών της, των επιχειρήσεων και των αγορών με τις αλληλεπιδράσεις τους, τη διαπλοκή τους και την ασταμάτητη –χωρίς γενική ρύθμιση– αυτοοργάνωσή τους[32]. Εδώ εντάσσονται και οι πόλεις που αποτελούν, όπως πάντα, κεντρική έννοια του παγκοσμίου συστήματος: Έως το 2025, ο πλανήτης θα περιλαμβάνει 25 μεγαπόλεις με 7 έως 25 εκατομμύρια[33].

 

Η λειτουργία της πόλης είναι για τους γεωγράφους μια εντυπωσιακή «λειτουργία συστήματος»[34]. Σ’ αυτή μεγιστοποιείται η ένταση ανταλλαγής της «βιοτικής τριάδας»: ύλη, ενέργεια, πληροφορία.

 

Πραγματικά:

        η μεταφορά των πρώτων υλών, η διακίνηση των εμπορευμάτων και η κατανάλωσή τους, καθώς και οι μετακινήσεις του πληθυσμού,

        ο ενεργειακός εφοδιασμός και η αξιοποίηση της ενέργειας στη βιομηχανία και στις μεταφορές,

        οι παντοειδείς επικοινωνίες, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται ο Τύπος, η τηλεόραση και η διαφήμιση, χωρίς να λησμονούμε σημάνσεις, επιγραφές και οδωνυμίες,

πυκνώνουν και εντατικοποιούν σε αφάνταστο βαθμό την ανταλλαγή της ύλης, της ενέργειας και της πληροφορίας. Η αμερικανική μεγαλούπολη Νέα Υόρκη αποτελεί το κατ’ εξοχήν παράδειγμα αυτών των λειτουργιών. Μελετώντας την στο σχολείο, μαζί με την αθώα  «γεω-γραφική» εικόνα οφείλουμε να συνδυάσουμε πια, μετά την «11η Σεπτεμβρίου 2001» και την (παιδαγωγικά πάντα συγκαλυμμένη) γεω-πολιτική/γεω-πολεμική ουσία[35].  Όχι μόνο για τη Νέα Υόρκη αλλά για όλες τις πόλεις.

 

Η πόλη ως σύστημα και μάλιστα ως στοιχείο συστήματος, όλο και γιγαντώνεται μέσα στην ιστορική της εξέλιξη. Σήμερα το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού ζει στις πόλεις. Οι πόλεις αποτελούν –κυριολεκτικά και μεταφορικά– πυρήνες συγκέντρωσης, που πάντα διαμορφώνουν το χώρο, την κοινωνία και την ίδια την Ιστορία. Και, μάλιστα, την αντίληψή μας γι’ αυτά. Τα δικά τους ηλιακά και γαλαξιακά –κατά Braudel[36]– συστήματα συγκρότησαν το παγκόσμιο σύστημα. Πολύ περισσότερο σήμερα, στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. «Σύμφωνα με την αντίληψη που επικρατεί γενικά στη σύγχρονη βιβλιογραφία του "αστικού", ένα σύνολο δυνάμεων –οικονομικών, τεχνολογικών και κοινωνικών– λειτουργούν ταυτόχρονα για να επηρεάσουν βαθιά το συνολικό σύστημα των πόλεων»[37].

 

Όμως η πόλη δεν διδάσκεται σχεδόν καθόλου στο σχολείο και μάλιστα στη γεωγραφία. Η γνωστή «κρατο-κεντρική» γεωγραφία, που ευνοεί τη διδασκαλία των χωρών,  δηλαδή των χαρτογραφικών περιγραμμάτων που βλέπουμε στους πολιτικούς χάρτες, έχει, παραδοσιακά, εξαφανίσει τη γεωγραφία της πόλης. Η πολιτική χαρτογραφία έχει εξουδετερώσει την πολιτισμική πολεογραφία. Απλές δομές της «συστημικής» μπορούν να συμβάλουν στη διδασκαλία της πόλης. Εννοούμε σαφώς: ώστε να επισημανθούν και τα πολυάριθμα στοιχεία δυσλειτουργίας, ασχήμιας και βίας μέσα στη σύγχρονη ελληνική πόλη.

 

 

4.   Οι συστημικές θεωρήσεις ως βαθιά διεπιστημονική αντίληψη της διδακτέας ύλης. Συμπεράσματα – προτάσεις.

 

Η συστημική διαθεματική διδασκαλία είναι ένα σημαντικό εργαλείο για τη σφαιρική προσέγγιση του διδασκομένου αντικειμένου και, εντέλει, της πραγματικότητας. Ο επιμέρους κλάδος ως πειθάρχημα (discipline) και η λογική του μαζί και με τη μεθοδολογία του και τις ενδεχόμενες αγκυλώσεις του (καθώς και τις επαγόμενες στο διδακτικό προσωπικό συμπεριφορές κόπωσης και αδράνειας) δίνουν τη θέση τους σε ανώτερους στόχους που υπερβαίνουν τις δικές του συμβάσεις και τη δική του πειθαρχία.  Ο «ανώτερος στόχος» προστατεύει τη διαθεματικότητα από τον εγκυκλοπαιδισμό.

 

Είναι υποδειγματικό και εξαιρετικά ενδιαφέρον, στο πλαίσιο της διακλαδικότητας/διαθεματικότητας, ένα δημοσίευμα του New Scientist[38] σχετικό με τις εμφανίσεις του «τέρατος του Loch Ness», της γνωστής αυτής λίμνης στη Σκωτία. Ο Robert P. Craig καταφεύγοντας σε μια επιτυχημένη συστημική σύνθεση γνώσεων γεωλογίας, φυσικής γεωγραφίας, φυτογεωγραφίας, φυσικής και χημείας, κάνει μια υπόθεση ερμηνείας των «εμφανίσεων» του «τέρατος». Υποστηρίζει ότι πρόκειται για αναδύσεις κορμών που βυθίστηκαν και παρέμειναν επί πολλά χρόνια στο βυθό της λίμνης. Εξηγεί άλλωστε και το λόγο για τον οποίον οι κορμοί δεν παραμένουν αμετάβλητοι στην επιφάνεια ώστε να αναζητηθούν και να εντοπιστούν.  Είναι φανερό ότι στην περίπτωση αυτή η διακλαδική συστημική ανάλυση, ενώ δεν υπάγεται σε κανέναν επιμέρους κλάδο, προχωράει πάνω σε ένα άξονα εννοιών ανωτέρου επιπέδου, δηλαδή με ανώτερους στόχους, που σχετίζονται με τον έλεγχο του αποκρυφισμού και των ανεξέλεγκτων ανορθολογικών διαδόσεων για υπερφυσικές και θαυματουργικές καταστάσεις. Πρόκειται, προφανώς για  στόχους υψηλής πνοής μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα. Δυστυχώς οι επιμέρους κλάδοι (π.χ. η Φυσική ή η Γεωλογία) δεν αναλαμβάνουν, γενικά, ένα τέτοιο έργο διαφώτισης.  

 

 Εφόσον ο δάσκαλος  το επιθυμεί και μάλιστα εφόσον έχει τεθεί το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο προγράμματος,  πράγμα που συμβαίνει τώρα με τη διαθεματικότητα, που θεσμοθετήθηκε ως διδακτικό εργαλείο στην ελληνική εκπαίδευση, τέτοια ανοίγματα προς ανώτερους διδακτικούς στόχους είναι δυνατά. 

 

Σε ευρύτερη κριτική προσέγγιση, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι, προσπάθειες άλλης κλίμακας που απέβλεπαν στην εισαγωγή διαθεματικών / διεπιστημονικών προσεγγίσεων είχαν καταγραφεί και στο παρελθόν και είχαν ακολουθήσει ανάλογα βήματα μορφής και περιεχομένου. Η απουσία πλαισίου υποδοχής και διάθεσης αξιολόγησής τους τις καταδίκασε, τεχνητά, σε αποτυχία. Αν το περιοδικό Ελεύθερη γενιά είχε γίνει αντικείμενο ειλικρινούς διαδικασίας αξιολόγησης δεν θα είχε χαθεί πολύτιμος χρόνος για τα εκπαιδευτικά πράγματα, σε ζητήματα τέτοια όπως η διδασκαλία της γεωγραφίας και η χρήση του συστήματος. Επιπλέον, το μάθημα της γεωγραφίας μπορεί πάντα να προσφέρει με την ύλη του, εφόσον λειτουργεί κανονικά και σε όλα τα επίπεδα (λυκειακό, προπαρασκευαστικό για ΑΕΙ/ΤΕΙ), παραδείγματα περισσότερο προσγειωμένα (π.χ. ξένων χωρών) ώστε να αποτρέπονται στα προγράμματα οι «εθνικές» υπερβολές που επεσήμανε με την κριτική του ο Νούτσος.     

 

 

Βιβλιογραφία

 

von Bertalanffy, Ludwig, (1973), Théorie générale des systèmes, Dunod, Paris

Chorley, R.J. & Kennedy, B.A. (1971), Physical Geography. A systems Approach. Prentice-Hall. London

Craig, Robert P.,  (1982), «Loch Ness: The Monster Unveiled», New Scientist, 5 August 1982

Cummings, William, «World History and Its Metaphors: The Case of World ‘Systems’» στο: Electronic Journal of Sociology (2000), URL: http://www.sociology.org/content/ vol005.002/cummings.html#5b

Dollfus, Olivier, (1992), «Le système monde loin de l’équilibre» στο Sciences Humaines 14/Février 1992

Dollfus, Olivier, (1992), «Le système Monde: point de vue d’un géographe», στο στο Sciences Humaines 14/Février 1992

Girardet, Herbert, (1992),  The Gaia Atlas of Cities, London, Gaia Books Limited, 1992

Graves, N.J., (1975),  Geography in Education, London, Heinneman Ed. Books

Hall, Peter, (1995), "Towards a General Urban Theory", in John Brotchie et al. [Ed.], Cities in Competition, Longman Australia

Lacoste, Yves, (1976),  La géographie ça sert d’abord à faire la guerre ..., Paris, FM/petite collection Maspero, 1976

Laszlo, Ervin, (1981), Le systémisme, vision nouvelle du monde, Paris, Pergamon

Le Bris, Émile, (1999), «La planète devrait compter 25 mégapoles de 7 à 25 millions d’habitants en 2025», στο Cordellier, Serge [Υπό τη διεύθυνση:], Les 80 idées forces pour entrer dans le 21e siècle, La découverte

Meadows, Donella H. et al, (1972),  The Limits of Growth, New York, Potomac/NAL, 19722

Mezzetti, Giulio, (1979), Geografia, 1, La nuova Italia Editrice, Firenze

Pekelis, V., (1974),  Cybernetics A to Z, Mir Publishers, Moscow

de Rosnay, Joël, (1975), Le macroscope – Vers une vision globale, Paris, Editions du Seuil, 1975

Vester, Frederic, (1983), Ballungsgebiete in der Krise, München, dtv, 1991(1983)

Vester, Frederic, (1983), Unsere Welt – ein vertetztes System, München, dtv, 19832

Willar, E. (1985), Physical Geography: Earth Systems and Human Interactions. Merrill.London. U.K. 

Αγγελίδης, Π.Α. & Μαυροειδής, Γ.Γ.  [Επιμέλεια], (2004), Εκπαιδευτικές καινοτομίες για το σχολείο του μέλλοντος, τόμος Α΄, Αθήνα, Τυπωθήτω – Γιώργος Δαρδάνος, 2004

Αλαχιώτης, Σταμάτης, (2003), «Για το νέο εκπαιδευτικό "σύστημα"», Το Βήμα , 12 Οκτωβρίου 2003.

Αλαχιώτης, Σταμάτης, (2003), «Πώς η παιδεία θα αποκτήσει "σύστημα"», Το Βήμα, 8 Ιουνίου 2003

Αλαχιώτης, Σταμάτης, «Για ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα – Η διαθεματικότητα και η ευέλικτη ζώνη αλλάζουν την παιδεία και αναβαθμίζουν την ποιότητα της εκπαίδευσης» στο Π.Α. Αγγελίδης & Μαυροειδής, Γ.Γ.,  [Επιμέλεια], Εκπαιδευτικές καινοτομίες για το σχολείο του μέλλοντος,  τόμος Α΄, Αθήνα, Τυπωθήτω – Γιώργος Δαρδάνος, 2004

Ένγκελς, Φρειδερίκος, Διαλεκτική της φύσης, Αναγνωστίδης, χ.έ.έ.

Καραγεωργίου, Αναστασία κ. ά., [Επιμέλεια:], (2002),  Ανιχνεύοντας το σήμερα, προετοιμάζουμε το αύριο – Πολυθεματικό βιβλίο γυμνασίου για την ευέλικτη ζώνη καινοτόμων δράσεων, ΟΕΔΒ, Αθήνα

Κάσδαγλης, Στ., (1978), «Συστήματα κατευθύνσεως με αδράνεια», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 21/Απρίλιος 1978

Κατηφόρης, Δ.Α., (1979), «Η ατμοσφαιρική πίεση στην επιφάνεια της γης», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 30/Απρίλιος 1979

Λεκανίδου, Ρ.,  (1974), Εισαγωγή στη σύγχρονη βιολογία, Αθήνα

Λεξικό Μπαμπινιώτη, 2001

Λεξικό Πάπυρος Larousse, 2003.

Νούτσος, Παναγιώτης, (2003), «H παιδαγωγική του "συστήματος"» Το Βήμα , 5 Οκτωβρίου 2003

Ρέντζος, Γιάννης,  (2003), Ανθρωπογεωγραφία, [Σημειώσεις],  Μυτιλήνη

Ρέντζος, Γιάννης, (1984),  Γεωγραφική Εκπαίδευση, Αθήνα, Επικαιρότητα

Ρέντζος, Γιάννης, (2004). «Το μάθημα της γεωγραφίας: Τοποθετήσεις με αφετηρία τα βιβλία Α΄ και Β΄ γυμνασίου», στο Γεωγραφίες, Αθήνα,  Νο 8, Φθινόπωρο 2004

Ρέντζος, Ι.Δ., (1976), «Οι φθόγγοι της γλώσσας μας και η Φυσική», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 8/Δεκέμβριος 1976

Ρέντζος, Ι.Δ., (1977), «Οι ταλαντούμενες αντιδράσεις», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 17/Δεκέμβριος 1977

Ρέντζος, Ι.Δ., (1977), «Τι είναι ένα σύστημα», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 11/Μάρτιος 1977

Ρέντζος, Ι.Δ., (1978), «Οι έρημοι και η επέκτασή τους» [μετάφραση], στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 20/Μάρτιος 1978

Ρέντζος, Ι.Δ., (1978), «Το όνειρο του Κεκουλέ και η δομή του βενζολίου», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 21/Απρίλιος 1978

Ρέντζος, Ιωάννης, (2003), «Η σχολική πόλη: από ψιθυριστή ιδεολογία σε αναλυτικό πρόγραμμα», Πρακτικά Συνεδρίου "Μετασχηματισμοί της ελληνικής πόλης"  Αθήνα 9-11 Μαΐου 2003 [Προδημοσίευση εκτός κυκλοφορίας].

URL1 http://www.pi-schools.gr/programs/depps (Διαθεματικό ενιαίο πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών  (ΔΕΠΠΣ) και αναλυτικά προγράμματα σπουδών (Α.Π.Σ.) υποχρεωτικής εκπαίδευσης στην ιστοσελίδα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου)) 

ΦΕΚ 1196 (26 Αυγούστου 2003)

ΦΕΚ 1366, τ.Β' 18-10-2001

ΦΕΚ 1373, τ.Β', 18-10-2001

ΦΕΚ 1374, τ.Β', 18-10-2001

ΦΕΚ 1375, τ.Β', 18-10-2001

ΦΕΚ 1376, τ.Β', 18-10-2001

ΦΕΚ 303 (13 Μαρτίου 2003)

ΦΕΚ 304  (13 Μαρτίου 2003)

 



[1] Βλ. Διαθεματικό ενιαίο πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών  (ΔΕΠΠΣ) και αναλυτικά προγράμματα σπουδών (Α.Π.Σ.) υποχρεωτικής εκπαίδευσης στην ιστοσελίδα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου (http://www.pi-schools.gr/programs/depps) σχετικά και με τα ΦΕΚ: 1366, τ.Β' 18-10-2001 / 1373, τ.Β', 18-10-2001 / 1374, τ.Β', 18-10-2001 / 1375, τ.Β', 18-10-2001 / 1375, τ.Β', 18-10-2001 / 1376, τ.Β', 18-10-2001. Επίσης για το ΔΕΠΠΣ: ΦΕΚ 303 & 304  (13 Μαρτίου 2003) και ΦΕΚ 1196 (26 Αυγούστου 2003). Για τον όρο διαθεματικότητα και τη σχέση του με τον όρο διεπιστημονικότητα βλ. Αλαχιώτης (2004: 16).

[2] Έχει αφαιρεθεί από τη διαδικασία επιλογής για την τριτοβάθμια εκπαίδευση και από τον ανώτερο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Γιάννης Ρέντζος, (2004). «Το μάθημα της γεωγραφίας: Τοποθετήσεις με αφετηρία τα βιβλία Α΄ και Β΄ γυμνασίου», στο Γεωγραφίες, Αθήνα,  Νο 8, 2004.

[3] Ιωάννης Ρέντζος, «Η σχολική πόλη: από ψιθυριστή ιδεολογία σε αναλυτικό πρόγραμμα», Πρακτικά Συνεδρίου "Μετασχηματισμοί της ελληνικής πόλης"  Αθήνα 9-11 Μαΐου 2003 [Προδημοσίευση εκτός κυκλοφορίας].

[4] Στ. Αλαχιώτης, «Πώς η παιδεία θα αποκτήσει "σύστημα"», Το Βήμα, 8 Ιουνίου 2003.

[5] Η έννοια του συστήματος, «από τα αστέρια έως τα άτομα», χρησιμοποιείται και από τον Φρειδερίκο Ένγκελς. Βλ. Φρειδερίκος Ένγκελς, Διαλεκτική της φύσης, Αναγνωστίδης, χ.έ.έ., σελ. 103

[6] Π. Νούτσος, «H παιδαγωγική του "συστήματος"» Το Βήμα , 5 Οκτωβρίου 2003.

[7] Πάπυρος Larousse, το παπυράκι, 2003. Είναι αξιοσημείωτο ότι το λεξικό αυτό, στο λήμμα σύστημα, δεν περιλαμβάνει ορισμό του τύπου «σύνολο στοιχείων που αλληλεπιδρούν και αλληλεξαρτώνται», που είναι η κυρίως έννοια με την οποία ασχολούμαστε στο παρόν κείμενο. Η έννοια αυτή περιλαμβάνεται, ως πρώτος ορισμός, στο Λεξικό Μπαμπινιώτη, και εμπεριέχεται επεξηγηματικά στο λήμμα συστημικός στο παπυράκι.

[8] Παραθέτουμε αυτούσιο το κείμενο του Νούτσου, χωρίς εισαγωγικά, για λόγους ευκολίας, αλλά αναδιατάξαμε με τη σειρά τους τις τρεις αξίες και τις υπογραμμίσαμε. Τα εισαγωγικά, από το κείμενο του Νούτσου, υποδεικνύουν τα παραθέματα του ΔΕΠΠΣ που σχολιάζει ο ίδιος: 

Ως προς την πρώτη «αξία» αυτής της τριάδας [= εθνική ανεξαρτησία] οι διασαφήσεις είναι εξόχως διδακτικές: η «εθνική ανεξαρτησία» θα «πρέπει να οικοδομείται στη βάση της αρμονικής αλληλεπίδρασης» των «στοιχείων» που κρίνονται «απαραίτητα για την ύπαρξη του έθνους», «είτε πρόκειται για κοινωνικές ομάδες είτε για θεσμούς είτε για ιδέες». Κι ακόμη «θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι το σύστημα "ελληνικό έθνος" λειτουργεί σε διαρκή αλληλεπίδραση με τα "συστήματα των άλλων εθνών" και θα πρέπει να επιδιώκεται ώστε αυτή η αλληλεπίδραση να είναι αμοιβαία επωφελής»!

Ως προς τη δεύτερη [αξία, δηλαδή τη δημοκρατία] το «δημοκρατικό πολίτευμα» εκλαμβάνεται ως «σύστημα» που με «ρυθμιστικούς παράγοντες» αποτρέπει τις «βίαιες συγκρούσεις» ικανοποιώντας «τελικά το κοινό συμφέρον» […].

Ως προς την τρίτη [αξία, δηλαδή την κοινωνική δικαιοσύνη], όπως αναμενόταν, δεν δίδονται περαιτέρω διευκρινίσεις. Νούτσος, όπ. π.

[9] Στ. N. Αλαχιώτης, «Για το νέο εκπαιδευτικό "σύστημα"», Το Βήμα , 12 Οκτωβρίου 2003.

[10] Το «σύστημα» χρησιμοποιείται ως «ιδέα» για να γίνουν οι κατάλληλες προεκτάσεις μεταξύ των διδασκομένων μαθημάτων, σαν «όχημα» κάθετης και οριζόντιας μεταφοράς της γνώσης και σύνθεσής της σε ένα ενιαιοποιημένο οικοδόμημα. Αλαχιώτης, 12 Οκτ. 2003.

[11] Τηλεφωνική μας έρευνα κατά το διήμερο 4-5 Απριλίου 2005 και επικοινωνία με σχετικές διευθύνσεις του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, μετά από τηλεφωνική επικοινωνία και με τον κ. Αλαχιώτη, ο οποίος μας έδωσε σχετικές πληροφορίες για τις οποίες τον ευχαριστούμε.

[12] Π.Α. Αγγελίδης & Γ.Γ. Μαυροειδής [Επιμέλεια], Εκπαιδευτικές καινοτομίες για το σχολείο του μέλλοντος, τόμος Α΄, Αθήνα, Τυπωθήτω – Γιώργος Δαρδάνος, 2004. 

[13] Στ. Ν. Αλαχιώτης, «Για ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα – Η διαθεματικότητα και η ευέλικτη ζώνη αλλάζουν την παιδεία και αναβαθμίζουν την ποιότητα της εκπαίδευσης» στο Π.Α. Αγγελίδης & Γ.Γ. Μαυροειδής [Επιμέλεια], Εκπαιδευτικές καινοτομίες για το σχολείο του μέλλοντος,  ό.π., 5-36. 

[14] Αναστασία Καραγεωργίου κ. ά., [Επιμέλεια:],  Ανιχνεύοντας το σήμερα, προετοιμάζουμε το αύριο – Πολυθεματικό βιβλίο γυμνασίου για την ευέλικτη ζώνη καινοτόμων δράσεων, ΟΕΔΒ, Αθήνα, 2002. Το βιβλίο αυτό αποτελεί το 8ο σε μια σειρά και άλλων βιβλίων που συνιστούν το «εκπαιδευτικό υλικό για την ευέλικτη ζώνη [καινοτόμων δράσεων]». Η «ευέλικτη ζώνη» (ΕΖ) αποτέλεσε, σε πιλοτικό επίπεδο, ένα υποστηρικτικό μέσο της διαθεματικότητας βασισμένο στην ελεύθερη και δημιουργική (αλλά σχολικά πλαισιωμένη και συνερευνητική) αναζήτηση της γνώσης και της πληροφορίας  από τα παιδιά. Χαρακτηριστικό του 8ου αυτού τόμου είναι η συμμετοχή  πολλών συνεργατών που είναι γνωστοί στο πανελλήνιο, όπως  Ε. Αρβελέρ, Γ. Μπαμπινιώτης, Ι. Καμπανέλλης, Β. Παπαζάχος, Β. Βασιλικός, Μ. Λαμπράκη-Πλάκα κ.ά. Χρήση της έννοιας του συστήματος γίνεται στην έκδοση αυτή σε κείμενο του Β. Παπαζάχου (ηπειρωτικό σύστημα διάρρηξης, σύστημα μεσοωκεάνιων ράχεων) και σε κείμενο του Μ. Μοδινού (οικοσύστημα). Βλ. Β. Παπαζάχος, «Η γένεση των σεισμών της Ελλάδας» στο  Ανιχνεύοντας το σήμερα…, ό.π., σελ. 80 και Μ. Μοδινός, «Η γη σε ισορροπία» στο  Ανιχνεύοντας το σήμερα…, ό.π., σελ. 118.

[15] Οι μεταφορές στο πλαίσιο των περί συστημάτων λόγο αφθονούν. William Cummings,  «World History and Its Metaphors: The Case of World ‘Systems’» στο: Electronic Journal of Sociology (2000), ISSN: 1198 36551, URL: http://www.sociology.org/content/vol005.002/cummings.html#5b

[16] Η Ελεύθερη Γενιά «μηνιαίο περιοδικό για τις μαθητικές κοινότητες» κυκλοφόρησε συνεχώς κατά τα σχολικά έτη 1975-76 έως 1979-80. Μεταξύ των συνεργατών του περιοδικού μπορούν να αναφερθούν οι Γ. Ιωάννου (μέλος της συντακτικής επιτροπής), Μ. Μερακλής, Μ. Λαμπράκη-Πλάκα, Σάκης Παπαδημητρίου, Κ. Τσιρόπουλος  κ.ά. Πρόεδρος της επιτροπής (συλλογής ύλης και έκδοσης) ήταν ο Κ.Ν. Παπανικολάου, φιλόλογος, επιθεωρητής/επόπτης της Μέσης Εκπαίδευσης. Αν συμπεριλάβουμε και τους συγγραφείς των οποίων αναδημοσιεύθηκαν κείμενα θα προκύψει ένας εξαιρετικά μακρύς κατάλογος. Στην ύλη του περιοδικού εμφανίζονταν και κομμάτια για τον κινηματογράφο. Γίνονταν επίσης πολλά θεματικά αφιερώματα.

[17] Κάτι τέτοιο είναι φυσικό λόγω του μεγάλου χρονικού διαστήματος που έχει παρέλθει και λόγω της παιδαγωγικής αβεβαιότητας η οποία χαρακτήριζε τη «λειτουργία» του περιοδικού. Εννοούμε κυρίως την απουσία εκπαιδευτικής υποδομής «υποδοχής» του κάθε τεύχους ώστε, στα πλαίσια προγραμματισμένων ωρών, να γίνεται στα σχολεία επεξεργασία άρθρων και θεματικών αφιερωμάτων.  Εννοούμε επίσης την απουσία φανερού πλαισίου αξιολόγησης του περιοδικού ως διδακτικού μέσου.

[18] Για παράδειγμα, μια διατύπωση, που περιλάμβανε τη λέξη δημοψήφισμα, θεωρήθηκε υπερβολική, λόγω της πολιτικής σημασίας της, αφού μάλιστα η έννοια του δημοψηφίσματος συνδεόταν τότε με σοβαρά πολιτειακά ζητήματα (δημοψηφίσματα της στρατιωτικής κυβέρνησης, δημοψήφισμα για τη βασιλεία): «Μια […] ανατροφοδότηση και αναπροσαρμογή γίνεται π.χ. με ένα "ρυθμιστή του Watt", με ένα θερμοστάτη ή, ακόμα με ένα δημοψήφισμα». Ωστόσο δεν χρειάστηκε να τροποποιηθεί το κείμενο.

[19] Ι.Δ. Ρέντζος, «Τι είναι ένα σύστημα», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 11/Μάρτιος 1977, σελ 26-27, .

[20] Ludwig von Bertalanffy , Théorie générale des systèmes, Dunod, Paris, 1973, V. Pekelis, Cybernetics A to Z, Mir Publishers, Moscow, 1974, Ρ. Λεκανίδου, Εισαγωγή στη σύγχρονη βιολογία, Αθήνα, 1976.

[21] Βλ. Ι.Δ. Ρέντζος, «Οι φθόγγοι της γλώσσας μας και η Φυσική», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 8/Δεκέμβριος 1976, σελ 30-31, Ι.Δ. Ρέντζος, «Οι ταλαντούμενες αντιδράσεις», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 17/Δεκέμβριος 1977, σελ 15,  Ι.Δ. Ρέντζος, «Οι έρημοι και η επέκτασή τους» [μετάφραση], στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 20/Μάρτιος 1978, σελ 12-13, Ι.Δ. Ρέντζος, «Το όνειρο του Κεκουλέ και η δομή του βενζολίου», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 21/Απρίλιος 1978, σελ. 34-36.

[22] Στ. Κάσδαγλης, «Συστήματα κατευθύνσεως με αδράνεια», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 21/Απρίλιος 1978, σελ 36-37, Δ.Α. Κατηφόρης, «Η ατμοσφαιρική πίεση στην επιφάνεια της γης», στο Ελεύθερη Γενιά, τ. 30/Απρίλιος 1979, σελ 14.

[23] Μας δίνεται εδώ η ευκαιρία να παρουσιάσουμε μερικά στοιχεία από το πρόγραμμα της διδασκαλίας μας στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου (Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας, Τμήμα Γεωγραφίας, στα μαθήματα Ανθρωπογεωγραφίας και Διδακτικής των Κοινωνικών Επιστημών). Βλ. Γιάννης Ρέντζος, Γεωγραφική Εκπαίδευση, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1984, Ιωάννης Ρέντζος, Ανθρωπογεωγραφία, [Σημειώσεις],  Μυτιλήνη, 2003. Δεν χρειάζεται βέβαια να διευκρινίσουμε ότι δεν αναφερόμαστε εδώ σε ειδικευμένα γεωγραφικά μαθήματα (geographical systems analysis ή environmentl modelling).

[24] Chorley, R.J. & Kennedy, B.A. (1971), Physical Geography. A systems Approach. Prentice-Hall. London. Βλ. επίσης: Willar, E. (1985), Physical Geography: Earth Systems and Human Interactions. Merrill.London. U.K. 

[25] Giulio Mezzetti, Geografia, 1, La nuova Italia Editrice, Firenze, 1979, σελ. V.

[26] Ένα διάγραμμα ροής ή μια εικονογραφημένη αναπαράσταση μιας σύνθετης συστημικής λειτουργίας που απλά επιδεικνύεται στο μάθημα ή περιέχεται σε ένα στοιχειώδες βιβλίο, μπορεί να μετατραπεί σε αντίστροφη άσκηση με παραγωγή ενός πίνακα 10 x 10 ή 15 x 15, με όλους τους αναφερόμενους (αλλά όχι παντού διαπλεκόμενους) παράγοντες και να ζητηθεί να βρεθούν και άλλες διαπλοκές.

[27] N.J. Graves, Geography in Education, London, Heinneman Ed. Books, 1975.

[28] Ervin Laszlo, Le systémisme, vision nouvelle du monde, Paris, Pergamon, 1981.

[29] Joël de Rosnay, Le macroscope – Vers une vision globale, Paris, Editions du Seuil, 1975. Οι σελίδες που αφιερώνει ο Rosnay στην πόλη είναι υποδειγματικές. Ό.π., σελ. 48-54.

[30] Donella H. Meadows et al, The Limits of Growth, New York, Potomac/NAL, 19722.

[31] Frederic Vester, Unsere Welt – ein vertetztes System, München, dtv, 19832. Ένα άλλο παρόμοιο βιβλίο του ίδιου συγγραφέα είναι αφιερωμένο στις πόλεις: Frederic Vester, Ballungsgebiete in der Krise, München, dtv, 1991(1983). 

[32] Olivier Dollfus, [1] «Le système Monde: point de vue d’un géographe» και [2] «Le système monde loin de l’équilibre» στο Sciences Humaines 14/Février 1992, σελ. 24-27

[33] Émile Le Bris, «La planète devrait compter 25 mégapoles de 7 à 25 millions d’habitants en 2025», στο Serge Cordellier [Υπό τη διεύθυνση:], Les 80 idées forces pour entrer dans le 21e siècle, La découverte, 1999, σελ. 35.

[34] Herbert Girardet, The Gaia Atlas of Cities, London, Gaia Books Limited, 1992

[35] Δεν κάνουμε εδώ τίποτε άλλο παρά να «παραφράζουμε» τον τίτλο του βιβλίου του Yves Lacoste «Η γεωγραφία χρησιμεύει πρώτα-πρώτα για τον πόλεμο»: Yves Lacoste, La géographie ça sert d’abord à faire la guerre ..., Paris, FM/petite collection Maspero, 1976

[36] Βλ. Cummings, όπ.π.

[37] Peter Hall, (1995), "Towards a General Urban Theory", in John Brotchie et al. [Ed.], Cities in Competition, Longman Australia, p. 3

[38] Robert P. Craig, «Loch Ness: The Monster Unveiled», New Scientist, 5 August 1982, σελ. 354-357