ΤΟΠΩΝΥΜΙΚΟ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑΣΟ ΛΕΣΒΟΥ

Των Δημήτρη Παπάνη και Γιάννη Παπάνη

Η ενασχόληση με την μελέτη των τοπωνυμίων και γενικότερα των γεωνυμίων αποτελεί μία διεπιστημονική ή διακλαδική δραστηριότητα στο κέντρο της οποίας βρίσκονται φιλόλογοι, ορολόγοι και ιστορικοί. Πολλές άλλες ειδικότητες προσεγγίζουν τα τοπωνύμια από ποικίλες πλευρές για να αξιοποιήσουν τα συμπεράσματά τους σε πολυάριθμες δραστηριότητες που εκτείνονται από την καθημερινή σχολική διδασκαλία έως την κατά περίπτωση γεωπολιτική παρέμβαση.

Ο φιλότιμος ελληνοδιδάσκαλος έχει κάθε συμφέρον να επισημάνει στους μαθητές το γεγονός ότι π.χ. το Αιγαίο και η Αίγυπτος αρχίζουν, ως λέξεις, με τους ίδιους φθόγγους ή γράμματα, α, ι, γ, που ενδέχεται να παραπέμπουν, κατά μια ετυμολογική ερμηνεία, στην έννοια του κύματος και της θάλασσας. Ονομασίες κρατών και πόλεων, όπως η Αυστρία και το Μόναχο, κρύβουν μέσα τους γεωγραφικές ή γεωοικονομικές έννοιες. Αυστρία, για παράδειγμα, σημαίνει ανατολικό (γερμανικό) κράτος και Μόναχο, λέξη με ολοφάνερη ελληνική προέλευση, υποδηλώνει και υπενθυμίζει τους μοναχούς οι οποίοι επέβαλλαν φόρους στους εμπόρους αλατιού που περνούσαν από εκεί.

Λιγότερο αθώα είναι βέβαια η σχέση της τοπωνυμικής ανάλυσης με τη γεωπολιτική. Τα συμφέροντα που σχετίζονται με την άσκηση εξουσίας πάνω στο χώρο και τους ανθρώπους βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για τη διεκδίκησή τους, στην ανάλυση των τοπωνυμιών και όλων γενικά των γεωνυμιών. Είναι πρόσφατη η ταλαιπωρία μας με το όνομα της πΓΔΜ/Σκόπια και η ευαισθησία που εκδηλώθηκε με την λεξικογράφηση των δευτερευουσών σημασιών που αντιστοιχούν στο εθνωνύμιο "βούλγαροι".

Διαβάζοντας το Τοπωνυμικό οδοιπορικό στην Αγιάσου Λέσβου εύκολα ο αναγνώστης επισημαίνει ένα πλήθος από ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά. Ας τα αναφέρουμε:

Σε πολλά σημεία το βιβλίο λειτουργεί σαν εγχειρίδιο πραγματογνωσίας που φέρνει στο νου εποχές και συγγραφείς που χαρακτηρίζονταν από μίαν ανθρωπιστική μάλλον παρά κομπορρήμονα πολυμάθεια. "Μετά το βάψιμο οι εξ επαγγέλματος μπογιατζήδες έπρεπε να ξεπλύνουν πολλές φορές το ύφασμα με άφθονο νερό, για να φύγουν οι περιττές μπογιές και να σταθεροποιηθεί ο χρωματισμός του υφάσματος. Επειδή όμως η Αγιάσος είχε πάντα πρόβλημα νερού, γι΄αυτό οι μπογιατζήδες ξέπλεναν τα υφάσματα, μετά το βάψιμο στην βρύση τούτη και μάλιστα στη μιά μόνον γούρνα (την άλλη τη διατηρούσαν καθαρή για να πίνουν τα ζώα) και γι΄ αυτό το λόγο η βρύση όσο και η γύρω λιόφυτη περιοχή ονομάσθηκε "τ’ Μπουγιατζή τσισμές".

Και αλλού:

"Kατά μιά άλλη άποψη που είναι η πιό πιθανή και σωστή, το τοπωνύμιο προέκυψε από το μπουρί της πηγής, που απομένει στο στόμιό της κατά τη ροή του νερού. Ως γνωστό το νερό κατά τη ροή αφήνει στο στόμιο της πηγής, χώματα, χόρτα (τα λεγόμενα κατακάθια, τα ιζήματα), που ο κόσμος τα λέει μπουρί. [...] Η λέξη μπουρός σχηματίσθηκε από την αρχαία ελληνική πώρος (ίσον πωρώδες ασβεστολιθικό πέτρωμα) [...] Και οι σωλήνες της σόμπας πετρελαίου λέγονται "μπουριά" όμως δεν έχουν σχέση με το μπουρί που μαζεύεται στο στόμιο των πηγών αλλά με την τουρκική λέξη boru = σωλήνες.

Η φυσιολατρεία, η περιβαλλοντική ευαισθησία και η κοινωνική συνειδητοποίηση και κριτική διατρέχουν όλο το βιβλίο. Για παράδειγμα στη σελίδα 31 αναφέρεται η πρώτη, κατά την εκτίμηση των συγγραφέων, εργατική οργανωμένη διαμαρτυρία. Επίσης στη σελίδα 45, σχόλιο για την "ανεγκεφαλιά μερικών": "Στάζει το δάκρυ του πόνου και του παράπονου" για το βρυσάκι που βρισκόταν κοντά στο μικρό ναό των Αγίων Πανέρα και Μπεγιάς και που μετά από πολλούς αιώνες δεν υπάρχει πιά".

Ακόμα στη σελίδα 64 αναφορά στη γιορτή και το θρήνο 25ης Μάρτη του 1944. Το κάλεσμα του ΕΑΜ, τα μαντάτα που φθάσανε από τους γερμανους από τους εφιάλτες και η πολιορκία της Αγιάσου από τους γερμανούς ...

Δεν είναι λίγες οι σελίδες που μας κάνουν να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας ιστορίες που με τρόπο ανάλογο με αυτό που περιγράφεται στο βιβλίο, συνέβησαν και σε όλους εμάς που ως μαθητές ή ως δάσκαλοι ζήσαμε δυσάρεστες περιπτώσεις αδυναμίας επικοινωνίας ανάμεσα σε γυμνασιάρχες, καθηγητές και μαθητές. Η αναφορά του βιβλίου γίνεται στον εξαίρετο επιστήμονα και άνθρωπο, τον πράο και ολύμπιο Σταύρο Παρασκευαϊδη, Γυμνασιάρχη του Α΄ Γυμνασίου Αρρένων Μυτιλήνης και στον Γυμνασιάρχη του Β΄ Γυμνασίου. Και ακόμα στις φθορές που προξενούσαν οι μαθητές του ενός - και ασφαλώς - και του άλλου σχολείου στα θρανία. (Να θυμηθούμε εδώ την επέμβαση που πριν πολλά χρόνια -δεκαετία 1950-1960- είχε γίνει, όπως διηγούνται, στο Γυμνάσιο Πρέβεζας όταν κάποιος μαθητής με το ονοματεπώνυμο Ευάγγελος Δημητρίου Αρβανίτης, χάραξε σε θρανίο τα αρχικά του Ε, Δ, Α ; ).

Τέλος, η αυτοβιογραφική αμεσότητα που χαρακτηρίζει αρκετά σημεία του βιβλίου, φανερώνει τη ρότα πλεύσης, το γράδο της προσέγγισης, τη βιωματική σχέση με τα αντικείμενα.

Ενώ σε πολλά σημεία του το βιβλίο χαρακτηρίζεται από ερευνητικό γλωσσικό ρεαλισμό, σε άλλες περιπτώσεις ένας φιλολογικός φορμαλισμός - ας μας επιτραπεί - υπερισχύει θέσεων που θα έπρεπε να είναι προφανείς και γλωσσικά υλιστικές. Για παράδειγμα στη σελίδα 117 οι συγγραφείς σωστά αντιτάσσονται στην ερμηνεία του τοπωνυμίου "τσίγκους" που έδωσε στο βιβλίο του "Θρύλος και ιστορία της Αγιάσου" ο Στρατής Κολλαξιζέλης, το 1948. Σύμφωνα με την ερμηνεία του Κολλαξιζέλη ο τσίγκος θα προέρχεται από το "ζυγό", επειδή έτσι έμοιαζε η παλιά δίστομη βρυσούλα. ΄Οπως επισημαίνουν οι συγγραφείς, είναι περισσότερο πιθανό να δόθηκε το όνομα "τσίγκους" εξαιτίας του υλικού κατασκευής της βρύσης που ήταν ο ψευδάργυρος (ή τσίγκος) παρά από λόγους ποιητικής διάθεσης και μεταφοράς.

Ενώ η ερμηνεία αυτή των συγγραφέων είναι ευλογοφανής, σε ένα άλλο σημείο, όπου ετυμολογείται το θεσεωνύμιο «Απλά» για ένα "κομμάτι της πλαγιάς του 'Αϊ Σπυρίδωνα, που απλώνεται ραχατλίδικα απέναντι από τον κάτω αμαξωτό δρόμο" γίνεται επίκληση ενός φαινομένου καθόδου του τόνου, σύμφωνα με το οποίο η λέξη "απλά" θα προέρχεται από την "άπλα", η οποία φεύγει από το παιγνίδι επειδή "η λέξη με τον τόνο στη λήγουσα είναι πιό ευκολοπρόφερτη". Θα τολμούσαμε εδώ να πούμε ότι σε περισσότερο ρεαλιστική βάση ένα σχήμα απλάδα---> *απλάα ---> απλά θα μπορούσε να είναι πιό λογικό.

Aνεξάρτητα από τέτοιες μικρές επισημάνσεις, που μπορεί να κάνει κανείς, το βιβλίο "Τοπωνυμικό Οδοιπορικό στην Αγιάσο Λέσβου" στοιχίζεται μαζί με άλλα έργα που φιλόπονοι Αγιασώτες και Μυτιληνοί είχαν το κουράγιο, τη φιλοδοξία και την αναμφισβήτητη επάρκεια να μας προσφέρουν.

Το κεφαλαιώδες όμως πλεονέκτημα του βιβλίου είναι η προσφορά που γίνεται στο χώρο των βόρειων ελλαδικών ιδιωμάτων, που έχουν τόσο συκοφαντηθεί και υπήρξαν διαρκές αντικείμενο ειρωνείας και περιφρόνησης. Πολύ συχνά οι επιθεωρησιογράφοι του πολεοδομικού συγκροτήματος της Αθήνας τα αξιοποίησαν σατιρίζοντάς τα,. Αλλά και το ίδιο το κράτος έδειξε αδυναμία να τα εντάξει σε ένα πλαίσιο διδασκαλίας και ανάδειξης της αξίας τους.

Τα αγιασώτικα όπως και πολλά άλλα ιδιώματα της Λέσβου και πολλών άλλων περιοχών έχουν μιά δομική τελειότητα που αδυνατούμε να αντιληφθούμε εάν δεν μας υποδειχθεί με ποιο τρόπο είναι οργανωμένο το φωνολογικό τους σύστημα. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει φθόγγος ε ούτε και φθόγγος ο σε άτονες συλλαβές (π.χ. παγουνιά αντί παγωνιά, πηρασιά αντί περασιά, πιτραδιρή, νικρουταφείο κλπ.), δεν τα μετατρέπει σε κατώτερη γλώσσα. Ούτε και η αποβολή μερικών καταληκτικών ι και ου αποτελεί μειονέκτημα. Αντίθετα μάλιστα, από την αναγνώριση και ένταξη των φθογγολογικών ιδιοτήτων των βορείων ιδιωμάτων στην κοινή νεοελληνική, κέρδος θα μπορούσε να προκύψει. Όχι ζημία. Για παράδειγμα, από το "καταπότ" του οποίου ο προφανής πληθυντικός είναι καταπότια, το "φέρυμπόουτ" (φερυμπότια) θα μπορούσε να αποκτήσει έναν ελληνικό πληθυντικό ώστε να μην χρειασθούν διάφορες κατασκευές ή δάνεια του τύπου "φεριμπότς" "φέρις" και ούτω καθεξής. Παραδείγματα μπορούν να βρεθούν πολλά.

Διαβάζοντας το βιβλίο αισθάνθηκα πολλές φορές την επιθυμία να επισκεφθώ τους περιγραφόμενους και "περιώνυμους τόπους" και αντικρύζοντάς τους να επιχειρήσω και εγώ με κάποια επιφοίτηση, την τοπωνυμική ετυμολόγησή τους. Και να δω τί τύχη θα είχα στο να μαντέψω την προέλευση μερικών από τα τοπωνύμια! Χωρίς άλλο, το βιβλίο προσφέρει και αυτήν ακόμα τη ψυχοκινητική αντίδραση στον κάθε αναγνώστη του.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Δημήτρη Παπάνη, Γιάννη Παπάνη,
ΤΟΠΩΝΥΜΙΚΟ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑΣΟ ΛΕΣΒΟΥ,
Μυτιλήνη, Ιούνιος 1998

[HOME PAGE] | [ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ] | [ΕΙΔΟΣ ΘΕΜΑΤΩΝ] | [ΕΥΡΕΤΗΡΙΑ] | [ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ]


This page hosted by GeoCities Get your own Free Home Page